της συντάκτριάς μας, Βίκυς Τάσιου
Η λογοτεχνία του φανταστικού συχνά αντιμετωπίζεται σαν μια μορφή απόδρασης από την πραγματικότητα, αλλά στην ουσία συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο: το φανταστικό αποτελεί έναν από τους πιο ειλικρινείς τρόπους με τους οποίους η ανθρωπότητα επεξεργάζεται την ίδια της την ιστορία. Οι μεγάλοι δημιουργοί του είδους δεν έχτισαν τα βασίλεια και τους γαλαξίες τους στο κενό. Βύθισαν τις πένες τους στο μελάνι των περασμένων αιώνων, αντλώντας από αυτοκρατορίες που κατέρρευσαν, θρησκευτικές συγκρούσεις, οικονομικές κρίσεις, μεγάλες ιστορικές προσωπικότητες και πολιτισμικές μεταμορφώσεις.
Από τις παγωμένες πεδιάδες του Γουέστερος μέχρι τους αμμόλοφους του Αρράκις, οι φανταστικοί κόσμοι λειτουργούν σαν εργαστήρια ιστορίας. Μέσα από δράκους, αυτοκρατορίες και διαστημικές πολιτείες, οι συγγραφείς εξερευνούν τις ίδιες δυνάμεις που διαμόρφωσαν τον πραγματικό κόσμο: εξουσία, πίστη, παρακμή και αναγέννηση.
Robert E. Howard: η βαρβαρότητα και η παρακμή του πολιτισμού
Η απαρχή της σύγχρονης επικής φαντασίας μπορεί να εντοπιστεί στον Robert E. Howard, δημιουργό του Κόναν και θεμελιωτή του είδους sword-and-sorcery. Με την Υβοριανή Εποχή, ο Howard δεν δημιούργησε απλώς έναν φανταστικό κόσμο, αλλά μια υποθετική προϊστορία της ανθρωπότητας.
Ο χάρτης του κόσμου του αποτελεί μια μεταμορφωμένη εκδοχή της Ευρασίας και της Αφρικής. Η Ακουιλονία θυμίζει μεσαιωνική Γαλλία, η σκοτεινή Στυγία αντικατοπτρίζει μια μυθική εκδοχή της αρχαίας Αιγύπτου, ενώ υπάρχουν και αντανακλάσεις της αρχαίας Ελλάδας στo… Άργος και στην Κορινθία. Οι Κιμμέριοι, ο λαός του Κόναν, παρουσιάζονται ως πρόγονοι των Κελτών, σκληροτράχηλοι και μελαγχολικοί, ζώντας σ’ έναν κόσμο όπου ο πολιτισμός βρίσκεται σε συνεχή παρακμή.
Η φιλοσοφία του κόσμου αυτού συμπυκνώνεται στον Θεό Κρομ: ένας θεός που δεν απαντά στις προσευχές, αλλά απλώς δίνει στον άνθρωπο τη δύναμη να πολεμά. Η απαισιόδοξη αυτή αντίληψη επηρεάστηκε έντονα από την εποχή του συγγραφέα. Ο Howard έγραφε κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου και της Μεγάλης Ύφεσης του 1929, όταν οι κοινωνικές δομές κατέρρεαν και η επιβίωση συχνά φαινόταν να εξαρτάται από την ατομική δύναμη. Για τον Howard, ο πολιτισμός είναι μια εύθραυστη κατάσταση που αργά ή γρήγορα θα υποκύψει στην πρωταρχική δύναμη της βαρβαρότητας -μια ιδέα που θυμίζει έντονα κάποιες ιστορικές ερμηνείες για την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.
J.R.R. Tolkien: ο μύθος της χαμένης Ευρώπης
Ο J.R.R. Tolkien, όντας πανεπιστημιακός ερευνητής της φιλολογίας και της γλωσσολογίας, συνέθεσε μια εξαντλητική μυθολογία για έναν κόσμο που έχει ήδη χαθεί. Η Μέση Γη δεν είναι ένας άλλος πλανήτης αλλά -όπως και στην περίπτωση του Howard- μια μυθολογική εκδοχή της Ευρώπης. Οι Ροχίριμ θυμίζουν τους Αγγλοσάξονες πολεμιστές των σκανδιναβικών επών και οι απόγονοι του Νούμερορ (Άρνορ και Γκόντορ) τον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό, το Σάιρ αντιπροσωπεύει την προβιομηχανική αγροτική Αγγλία, ενώ τα ξωτικά είναι εμπνευσμένα από τα αντίστοιχα πλάσματα της κελτικής μυθολογίας.
Ακόμα και η διαμόρφωση συγκεκριμένων στοιχείων της Μέσης Γης βρίσκει αντανακλάσεις στον πραγματικό κόσμο, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τους Νεκρούς Βάλτους. Ο Tolkien υπηρέτησε στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και πολέμησε στην πολύνεκρη μάχη του Σομ, Οι εμπειρίες του από τα χαρακώματα, όπου έχασε σχεδόν όλους τους φίλους του, άφησαν βαθύ αποτύπωμα στη φαντασία του. Ίσως τα πρόσωπα των νεκρών που φαίνονται κάτω από το νερό των Βάλτων να μην είναι παρά αυτό που έβλεπε ο Tolkien όποτε έκλεινε τα μάτια του.
Η μεγαλύτερη απειλή στη Μέση Γη είναι ο Σάουρον, αλλά δεν είναι και η μοναδική. Η αποξένωση από τη φύση και η καταστροφή της στο όνομα της βιομηχανικής ανάπτυξης, όπως βλέπουμε να κάνει ο Σάρουμαν στο Άιζενγκαρντ και στο Σάιρ, δεν υπάρχουν τυχαία στο έργο του Tolkien. Είναι φαινόμενα που τα έχει δει με τα ίδια του τα μάτια στην αγγλική εξοχή και τα έχει δημόσια στηλιτεύσει.
Isaac Asimov: η αναβίωση του πολιτισμού
Ο Isaac Asimov ήταν πανεπιστημιακός καθηγητής βιοχημείας και η προσέγγισή του στη φαντασία βασίστηκε στα… μαθηματικά, τα οποία χρησιμοποίησε για να κοιτάξει προς το μέλλον: ένα μέλλον που επαναλαμβάνει την ιστορία. Η σειρά Foundation είναι ουσιαστικά μια επιστημονικο-φανταστική αναπαράσταση της πτώσης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Ο Asimov, γράφοντας κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, αναρωτιόταν πώς θα μπορούσε να διασωθεί η γνώση αν ένας μεγάλος πολιτισμός κατέρρεε και πώς θα μπορούσε η ανθρωπότητα να ανακάμψει.
Η απάντησή του Asimov ήταν η ψυχοϊστορία του Hari Seldon: μια μαθηματική-κοινωνική επιστήμη που προσπαθεί να προβλέψει με στατιστικές μεθόδους τις μακροπρόθεσμες συμπεριφορές των κοινωνιών και εν τέλει της ίδιας της ιστορίας. Αυτό το πρόβλημα, δηλαδή τo τι ή το ποιος κινεί την ιστορία, έχει απασχολήσει εδώ και αιώνες επιστήμονες από πλείστα όσα πεδία, αλλά και λογοτέχνες πέραν του Asimov. Έχουν προταθεί διάφορες απαντήσεις στο πρόβλημα αυτό, χωρίς καμία να έχει αποδειχθεί ορθή: κάποιοι θεωρούν ότι την ιστορία την κινούν οι μεγάλοι άντρες (όπως ο Ναπολέων), ενώ άλλοι ισχυρίζονται ότι η ιστορία διέπεται από νόμους που δεν μπορούν να ανακαλυφθούν από την ανθρώπινη διανόηση.
Frank Herbert: η πολιτική της ερήμου
Ο Frank Herbert προχώρησε ακόμη περισσότερο στη σύνδεση φαντασίας και πολιτικής της σύγχρονης εποχής. Στο Dune, ο πλανήτης Αρράκις είναι μια αλληγορία της Μέσης Ανατολής του 20ού αιώνα: το πολύτιμο μπαχαρικό θυμίζει ξεκάθαρα το πετρέλαιο, ενώ οι Φρέμεν αντλούν έμπνευση από τους Άραβες και τους Βεδουίνους της ερήμου. Όσο για τον Πωλ Ατρείδη, οι ομοιότητες με τον Λώρενς της Αραβίας είναι κάθε άλλο πάρα συμπτωματικές: ο ίδιος ο Herbert δήλωσε πως τον χρησιμοποίησε ως πηγή έμπνευσης. Ο Herbert επηρεάστηκε βαθιά από την ιστορία της αποικιοκρατίας και τις γεωπολιτικές συγκρούσεις της εποχής τόσο του Πρώτου Παγκοσμίου όσο και του Ψυχρού Πολέμου, και ειδικότερα από την Αραβική Επανάσταση (1916-1918).
Το σύστημα εξουσίας στο Dune είναι ένα κράμα τεχνοφεουδαρχίας και εταιρικής δύναμης. Οι Μεγάλοι Οίκοι λειτουργούν σαν πολιτική ολιγαρχία, η αδελφότητα των Bene Gesserit θυμίζει θρησκευτικά τάγματα όπως οι Ιησουίτες και η Συντεχνία του Διαστήματος μονοπωλιακά κατεστημένα. Η εκμετάλλευση του Αρράκις για το μπαχαρικό και η συμπεριφορά των Οίκων προς τους Φρέμεν δεν είναι παρά καθρέφτισμα της Αντάντ και της Συμφωνίας Σάικς-Πικό για τα πετρέλαια της Μέσης Ανατολής που ακολούθησε τη λήξη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου.
Πέραν των πολιτικών αναλογιών, ο Herbert εμπλούτισε τον κόσμο του Dune και με οικολογικούς προβληματισμούς. Με τη δημοσιογραφική του ιδιότητα είχε ασχοληθεί με το φαινόμενο των τεράστιων κινούμενων αμμόλοφων στο Oregon, για το οποίο κατέληξε να μελετήσει οικολογία ερήμων και διαχείριση νερού και οικοσυστημάτων. Η σχετική του ενασχόληση φυσικά και αντικατοπτρίστηκε όχι μόνο στη γεωλογία του Αρράκις, αλλά και στις προσπάθειες των Φρέμεν να διαμορφώσουν ένα πιο ανθρώπινο περιβάλλον.
Ursula K. Le Guin: η ανθρωπολογία της μαγείας
Σε αντίθεση με τους περισσότερους συγγραφείς του είδους, η Ursula K. Le Guin προσέγγισε το φανταστικό μέσα από την ανθρωπολογία και την εθνογραφία. Ο πατέρας της ήταν ο ανθρωπολόγος Alfred L. Kroeber, και η Le Guin μεγάλωσε μέσα σε περιγραφές πολιτισμών και μύθων. Η Γαιοθάλασσα της Le Guin δεν θυμίζει μεσαιωνική Ευρώπη, όπως οι περισσότεροι κόσμοι της δυτικής επικής φαντασίας, αλλά ένα αρχιπέλαγος κοινωνιών εμπνευσμένων εν πολλοίς από πολιτισμούς του Ειρηνικού. Οι ήρωές της είναι συχνά σκουρόχρωμοι, οι κοινωνίες τους βασίζονται σε εμπορικά δίκτυα και ναυσιπλοΐα, ενώ η πολιτική τους δομή μοιάζει περισσότερο με προνεωτερικές θαλάσσιες συνομοσπονδίες παρά με φεουδαρχικά βασίλεια.
Στον κόσμο της Γαιοθάλασσας η μαγεία συνιστά μια μορφή γνώσης, όχι εργαλείο κυριαρχίας. Η ιδέα αυτή συνδέεται με τον ταοϊσμό και την αρχή της ισορροπίας, όπου κάθε πράξη πρέπει να διατηρεί την κοσμική αρμονία και θυμίζει παλαιότερες ιστορικές αντιλήψεις για τη γλώσσα και τη γνώση αρχαίων, μαγικών κειμένων και της μεσαιωνικής φιλοσοφίας: το να γνωρίζει κανείς το όνομα ενός πράγματος θεωρούνταν τρόπος να κατανοήσει την ουσία του κόσμου.
George R.R. Martin: η αποδόμηση του μεσαιωνικού μύθου
Ο George R.R. Martin επέστρεψε στις ρίζες της ευρωπαϊκής ιστορίας, αλλά χωρίς τον ρομαντισμό του Tolkien και τον μανιχαϊσμό που επικρατούσε ως τότε στην επική φαντασία. Ο μύθος του λευκού ιππότη που είναι πάντα καλός και έτοιμος να προστρέξει στη σωτηρία των φτωχών και των αδυνάτων -κάτι που ποτέ δεν ίσχυε στην ανθρώπινη ιστορία- καταρρέει με εκκωφαντικό πάταγο.
Στον κόσμο του Γουέστερος το κυρίαρχο χρώμα δεν είναι το άσπρο ούτε το μαύρο, αλλά το γκρίζο. Τα ηθικά όρια είτε δεν υπάρχουν είτε είναι δυσδιάκριτα και το μόνο ισχυρό νόμισμα είναι η εξουσία. Αυτή άλλωστε είναι και η πραγματικότητα οποιουδήποτε πολέμου ή εποχής και γεωγραφίας μελετήσει κανείς, από τον Τρωικό Πόλεμο ως τους Ναπολεόντειους Πολέμους και από τους ελληνιστικούς Πολέμους των Διαδόχων έως τις Σταυροφορίες.
Εν κατακλείδι
Οι μεγάλοι δημιουργοί της φανταστικής λογοτεχνίας λειτουργούν σαν αλχημιστές της ιστορίας: παίρνουν τα σκληρά μέταλλα των πολέμων, των αυτοκρατοριών και των κοινωνικών συγκρούσεων και τα μετατρέπουν σε μύθους.
Το φανταστικό λοιπόν δεν είναι φυγή από την πραγματικότητα, αλλά η πραγματικότητα υπό διαφορετική οπτική γωνία. Οι δράκοι, οι μάγοι και οι διαστημικές αυτοκρατορίες δεν είναι παρά μεταμφιεσμένες εκδοχές των δυνάμεων που κινούν τον πραγματικό κόσμο.
Κάθε φανταστικός κόσμος είναι, τελικά, ένας καθρέφτης της ανθρώπινης ιστορίας, ένας καθρέφτης που μας επιτρέπει να δούμε το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον με μεγαλύτερη καθαρότητα.