του Δημήτριου Σκρεπετού
Το 238 μ.Χ. η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ήταν για ακόμα μία φορά τα τελευταία 50 χρόνια σε αναταραχή. Ο Μαξιμίνος Θραξ κυβερνούσε από το 235 όταν και δολοφονήθηκε -μάλλον κατ’ εντολή του- ο προκάτοχός του, Αλέξανδρος Σεβήρος. Οι πηγές αναφέρουν συνεχείς διώξεις, ακόμα και εκτελέσεις, πλούσιων πολιτών ώστε να κατασχεθεί η περιουσία τους, βαριά φορολόγηση των επαρχιών, ακόμα και αρπαγή των αφιερωμάτων στους ναούς και των αγαλμάτων των θεών. Πολλά λέγονταν επίσης για τη δήθεν άσημη, ακόμα και βαρβαρική καταγωγή του, ενώ τον κατηγορούσαν και για υπερβολική προσήλωση στα στρατιωτικά του καθήκοντα, με συνεχείς και πολυδάπανες εκστρατείες στα βόρεια σύνορα, χωρίς να μεταβεί ούτε μία φορά στην Ρώμη για να συμμετάσχει στις συνεδριάσεις της Συγκλήτου.
Ακόμα κι αν όλα αυτά είναι ψέματα ή υπερβολές, ο Μαξιμίνος είχε ένα όντως πραγματικό ελάττωμα, τουλάχιστον στα μάτια της Ρωμαϊκής Συγκλήτου: δεν ήταν ένας από αυτούς. Από τον πρώτο Ρωμαίο Αυτοκράτορα και μετά, στον θρόνο ανερρύοντο μόνο συγκλητικοί, με τη μοναδική εξαίρεση να είναι ο Μακρίνος το 217, ο οποίος -όπως και ο Μαξιμίνος- ανήκε στην τάξη των equites (ιππέων), τη δεύτερη στην κοινωνική ιεραρχία μετά από αυτήν των senatores (συγκλητικών). Η Σύγκλητος έπρεπε να απαλλαγεί από τον τύραννο.
Γνωρίζουμε για τουλάχιστον δύο συνωμοσίες εναντίον του Μαξιμίνου: του συγκλητικού Μάγνου και των Κουαρτίνου και Μακεδόνα. Αμφότερες απέτυχαν και οι πρωταίτιοι εκτελέστηκαν. Όμως το 238, ο proconsul (ανθύπατος, δηλαδή διοικητής) της Αφρικής, ο γέροντας Γορδιανός ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας μαζί με τον γιο του, επίσης Γορδιανό. Από τις πρώτες τους ενέργειες ήταν η δολοφονία του praefectus praetorio (έπαρχου των πραιτορίων) Βιταλιανού: ο Βιταλιανός, πέραν των νομικών και δικαστικών του αρμοδιοτήτων ήταν και διοικητής της Πραιτωριανής Φρουράς, στοιχείο που θα μας φανεί χρήσιμο στη συνέχεια. Όπως ήταν αναμενόμενο, η Σύγκλητος και οι περισσότερες επαρχίες αναγνώρισαν τους δύο Γορδιανούς ως αυτοκράτορες και αποκήρυξαν τον Μαξιμίνο.
Αν περίμενε κάποιος πως η κατάσταση στην πόλη της Ρώμης θα εξομαλυόταν, θα έκανε τραγικό λάθος. Μόλις άλλαξε το καθεστώς, έγιναν πολλές δολοφονίες πιστών αξιωματούχων του Μαξιμίνου, αλλά και συκοφαντών και ψευδομαρτύρων από όσους είχαν αδικηθεί και χάσει την περιουσία τους ή αγαπημένων τους πρόσωπων, με αποτέλεσμα να αποζητούν εκδίκηση. Όπως συνηθίζεται σε τέτοιες περιπτώσεις, δεν την πλήρωσαν μόνο οι πραγματικά ένοχοι: όποιος είχε προσωπικές διαφορές με κάποιον άλλον, τον κατηγορούσε ως συκοφάντη και ως πιστό του Μαξιμίνου και τον δολοφονούσε χωρίς να αντιμετωπίζει καμία νομική συνέπεια. Ακόμα και ο γέροντας Σαβίνος, praefectus urbi (έπαρχος, δηλαδή διοικητής της Ρώμης), δολοφονήθηκε όταν προσπάθησε να σταματήσει τις σφαγές.
Ο Μαξιμίνος αμέσως εκστράτευσε στην Ιταλία με όλο τον στρατό του, ενώ οι δύο Γορδιανοί παρέμεναν στην Καρχηδόνα. Για κακή τους τύχη, ο Καπελιανός, legatus Augusti pro praetore Numidiae (διοικητής της Νουμιδίας), είχε δικαστικά προηγούμενα μαζί τους και αποφάσισε να τους επιτεθεί. Ο Καπελιανός ήταν διοικητής της μοναδικής λεγεώνας στην περιοχή, της 3ης Λεγεώνας «Augusta», ενώ οι δύο Γορδιανοί βασίζονταν σε πολιτοφυλακές. Έτσι η Καρχηδόνα έπεσε εύκολα και σκοτώθηκαν αμφότεροι οι Γορδιανοί.
Η Ρωμαϊκή Σύγκλητος συνήλθε στον ναό του Καπιτώλιου Διός και εξέλεξε τους γέροντες Παπιανό και Βαλβίνο ως συναυτοκράτορες. Το πλήθος -ή, μάλλον, ο όχλος- δυσαρεστήθηκε με την επιλογή της Συγκλήτου και υποδέχθηκε τους νέους αυτοκράτορες με βροχή από πέτρες και ξύλα όταν προσπάθησαν να μεταβούν στο Καπιτώλιο. Εν τέλει, κάποιος σοφίστηκε να στεφθεί και ο εγγονός του Γορδιανού, επίσης Γορδιανός, ένα παιδί 13 χρονών που βρισκόταν στην Ρώμη, κάτι που ηρέμησε τα πνεύματα.
Ας επιστρέψουμε στην Πραιτωριανή Φρουρά, της οποίας ο διοικητής, ο Βιταλιανός, είχε δολοφονηθεί από τους αντιπάλους του Μαξιμίνου. Οι περισσότεροι της Φρουράς βρίσκονταν μαζί με τον Μαξιμίνο, ενώ στην Ρώμη είχαν απομείνει μόνο βετεράνοι μεγάλης ηλικίας, που περίμεναν την αποστρατεία τους. Η Φρουρά συμπαθούσε τον Μαξιμίνο επειδή τους πρόσεχε και τους πλήρωνε καλά και για αυτόν ακριβώς τον λόγο ήταν μισητοί από τον λαό της Ρώμης. Ίσως η Φρουρά να παρέμενε στο παρασκήνιο των γεγονότων, αν δεν είχε συμβεί το παρακάτω γεγονός.
Η Σύγκλητος συνεδρίαζε στο κτήριο Curia Iulia και πολύς κόσμος είχε πάει εκεί για να μάθει τις τελευταίες εξελίξεις. Μεταξύ αυτών βρίσκονταν και κάποιοι πραιτωριανοί, με πολιτικά ρούχα και άοπλοι. Δύο από αυτούς μπήκαν στο κτήριο και, θέλοντας να ακούσουν καλύτερα τι λεγόταν, προχώρησαν μέχρι τον Βωμό της Νίκης. Εκεί τους αναγνώρισαν οι συγκλητικοί Γαλλικιανός και Μαικήνας, τράβηξαν τα σπαθιά που είχαν κρυμμένα στις τηβέννους τους και τους κατέσφαξαν. Οι πραιτωριανοί που ήταν έξω από την Curia Iulia έφυγαν έντρομοι προς το Castra Praetoria (προφέρεται «Κάστρα Πραιτώρια), το ισχυρά οχυρωμένο στρατόπεδο της Φρουράς.
Σαν να μην έφταναν όσα είχαν γίνει μέχρι τότε, ο Γαλλικιανός και ο Μαικήνας, είτε επειδή ήθελαν να εξοντώσουν τον τελευταίο θύλακα αντίστασης του Μαξιμίνου στην Ρώμη είτε επειδή έψαχναν ευκαιρία να αναδειχθούν οι ίδιοι, έβαλαν τον όχλο -που δεν δυσκολεύτηκε να πειστεί- να καταδιώξει τους πραιτωριανούς μέχρι τις πύλες του Castra Praetoria. Και τότε ξεκίνησε η πολιορκία.
Οι πραιτωριανοί, παρότι λίγοι και ηλικιωμένοι, ήταν έμπειροι πολεμιστές, ενώ το Castra Praetoria προστατευόταν από μεγάλα πέτρινα τείχη. Αμέσως σήμανε ο συναγερμός, σφραγίστηκε το στρατόπεδο και επανδρώθηκαν οι επάλξεις. Ο Γαλλικιανός και ο Μαικήνας οδήγησαν τον όχλο στα οπλοστάσια, από όπου πήραν μέχρι και διακοσμητικές πανοπλίες και όπλα προορισμένα για παρελάσεις, καθώς και ό,τι οπλισμό βρήκαν σε σπίτια και εργαστήρια. Άνοιξαν επίσης τους στρατώνες των μονομάχων και τους ανάγκασαν να τους ακολουθήσουν. Η μέρα πέρασε χωρίς οι επιθέσεις του ρωμαϊκού όχλου στα τείχη να καταφέρουν τίποτα, αντιθέτως μάλιστα τα βέλη και τα ακόντια των πραιτωριανών είχαν προξενήσει πολλές απώλειες. Όταν σκοτείνιασε, ο όχλος αποχώρησε και ίσως ο εμφύλιος στην πόλη να είχε τελειώσει εκεί, αν οι πραιτωριανοί δεν έκαναν έξοδο, κατασφάζοντας τους μονομάχους και πολλούς πολίτες που έτρεχαν να γλιτώσουν.
Ενώ ο Παπιανός έφυγε στον Βορρά για να αντιμετωπίσει τον Μαξιμίνο, ο Βαλβίνος προσπαθούσε μάταια να σταματήσει τον εμφύλιο, προσφέροντας αμνηστία στην Φρουρά. Ο μεν όχλος ήταν εξαγριωμένος από τη σφαγή και από την επιτυχή αντίσταση τόσο λίγων ανθρώπων, ενώ οι πραιτωριανοί είχαν πεισμώσει που τους αντιμετώπιζαν σαν βάρβαρους. Τη διοίκηση του όχλου ανέλαβαν έμπειροι στα πολεμικά και οι επιθέσεις συνεχίστηκαν, χωρίς κανένα αποτέλεσμα. Τότε σκέφτηκαν να αποκόψουν τους αγωγούς νερού στο Castra Praetoria για να εξαναγκαστεί από τη δίψα η Φρουρά σε παράδοση. Όταν οι πραιτωριανοί αντιλήφθηκαν το σχέδιο, δεν είχαν άλλη επιλογή παρά να επιχειρήσουν ξανά έξοδο. Αυτή τη φορά όμως η έξοδος ήταν πολύ, πολύ φονικότερη.
Κατ’ αρχάς, ο όχλος δεν υποχώρησε, αλλά στάθηκε και έδωσε μάχη. Όπως όμως ήταν αναμενόμενο, οι πολύ πιο έμπειροι, εκπαιδευμένοι και εξοπλισμένοι πραιτωριανοί υπερίσχυσαν και βρέθηκαν πάλι να κυνηγούν τον όχλο. Τώρα όμως δεν σταμάτησαν στις παρυφές του Castra Praetoria, αλλά εισήλθαν βαθιά μέσα στην πόλη. Η μόνη άμυνα των πολιτών ήταν η ρίψη από τις στέγες των σπιτιών πετρών και όποιου άλλου αντικειμένου έβρισκαν μπροστά τους. Οι πραιτωριανοί φοβούνταν να μπούνε στα σπίτια, γιατί δεν ήξεραν τα κατατόπια και έτσι αποφάσισαν να υποχωρήσουν πίσω στο Castra Praetoria. Πρώτα όμως έβαλαν φωτιά. Η φωτιά επεκτάθηκε τόσο πολύ και τόσο γρήγορα που κατέκαψε μία τεράστια έκταση της Ρώμης, έκταση μεγαλύτερη από ολόκληρες πόλεις της εποχής. Εκτός από σπίτια κάηκαν και πολλοί άνθρωποι, περιουσίες αφανίστηκαν, ενώ ακολούθησε και εκτεταμένη λεηλασία από διάφορους επιτήδειους.
Η σφαγή και η φωτιά ήταν ικανές για να σταματήσουν τον εμφύλιο στην πόλη, ενώ στον ιταλικό Βορρά ο Μαξιμίνος δολοφονήθηκε από τους ίδιους τους στρατιώτες και ο Παπιανός επέστρεψε θριαμβευτής, μαζί μ’ ένα αξιόλογο σώμα Γερμανών μισθοφόρων. Ο πόλεμος είχε πλέον τελειώσει, όμως οι πραιτωριανοί δεν έβλεπαν θετικά τη νέα τάξη πραγμάτων: ανήκαν στον πλευρά των ηττημένων, οι δύο αυτοκράτορες ήταν μισητοί για αυτούς συγκλητικοί, ενώ και η παρουσία του γερμανικού σώματος στο πλευρό του Παπιανού όχι μόνο αμφισβητούσε το στρατιωτικό τους μονοπώλιο στην πόλη, αλλά ελλόχευε και ο κίνδυνος να πάρει τη θέση τους. Επίσης, πάντα υπήρχε ο φόβος της αντεκδίκησης από τους νικητές για όσα έκτροπα είχαν γίνει στον εμφύλιο μέσα στην Ρώμη. Οι πραιτωριανοί ήταν άνθρωποι της δράσης αλλά και των δολοπλοκιών. Αποφάσισαν να δράσουν.
Την μέρα των Καπιτώλιων Αγώνων βγήκαν από το Castra Praetoria και κατευθύνθηκαν στα ανάκτορα. Ο Παπιανός έμαθε για την επερχόμενη επίθεση και ήθελε να καλέσει τους Γερμανούς στρατιώτες του, όμως ο Βαλβίνος διαφωνούσε διότι φοβόταν ότι όλα αυτά ήταν σχέδιο του Παπιανού για να τον εκθρονίσει. Όσο οι δύο γέροντες φιλονικούσαν, οι πραιτωριανοί μπήκαν στα ανάκτορα και τους συνέλαβαν. Τους έγδυσαν, τους προσέβαλαν, τους χτύπησαν και τους ξερίζωσαν τα γένια και τα φρύδια. Θα τους έκαναν κι άλλα βασανιστήρια, αν δεν μάθαιναν ότι τελικά όντως έρχονται οι Γερμανοί, οπότε και τους σκότωσαν. Πήραν τον μικρό Γορδιανό και τον ανακήρυξαν μοναδικό αυτοκράτορα, λέγοντας στον όχλο πως οι ίδιοι οι πολίτες είχαν υποδεχθεί από την αρχή τον Παπιανό και τον Βαλβίνο με πέτρες και είχαν απαιτήσει την ενθρόνιση του μικρού Γορδιανού. Ύστερα αποχώρησαν, μαζί με τον Γορδιανό, στο Castra Praetoria και περίμεναν την αντίδραση των Γερμανών. Εκείνοι, αφού είδαν τα πτώματα των αυτοκρατόρων, σκέφτηκαν πως δεν έχει νόημα να πεθάνουν και οι ίδιοι για κάποιους που ήταν ήδη νεκροί και αναχώρησαν για την πατρίδα τους. Έτσι τελείωσε ο εμφύλιος μέσα στην Ρώμη.
Φίλες και φίλοι, μείνετε συντονισμένοι στην Κοιλάδα της Γνώσης για περισσότερα άρθρα ιστορικής, λογοτεχνικής και λοιπής φύσης, παρουσιάσεις βιβλίων, συνεντεύξεις και κληρώσεις…