του Δημήτριου Σκρεπετού
Μεγάλη συζήτηση γίνεται και φέτος, όπως και κάθε Μάρτιο, αλλά και λόγω της πρόσφατης σχετικής ταινίας, για το αν γνώριζε ο Καποδίστριας ότι θα δολοφονηθεί την 27η Σεπτεμβρίου 1831 έξω από τον ναό του Αγίου Σπυρίδωνα στο Ναύπλιο από τον Κωνσταντίνο και Γεώργιο Μαυρομιχάλη.
Οι διαθέσιμες ελληνικές και ξένες πηγές (αρχεία, επιστολές, ημερολόγια, απομνημονεύματα κ.λπ.) όντως έχουν αρκετές επώνυμες και ανώνυμες αναφορές στον Καποδίστρια για απόπειρα δολοφονίας όχι μόνο για την 27η Σεπτεμβρίου 1831, αλλά και για προγενέστερες ημερομηνίες, ενώ ήταν κοινά μυστικά α) η θανάσιμη έχθρα που έτρεφαν για αυτόν οι Μαυρομιχαλαίοι, αλλά και β) μεγάλο μέρος της αντιπολίτευσης. Αρκεί μόνο να αναφερθεί πως η εφημερίδα Απόλλων του Αναστάσιου Πολυζωίδη, εκδιδόμενη στην Ύδρα, υιοθετούσε ρητορική τυραννοκτονίας και έκλεισε μετά τη δολοφονία, ξεπλένοντας μάλιστα τους φονιάδες και αναφέροντας ότι… ο σκοπός της εφημερίδας επετεύχθη με τον φόνο του τυράννου, ενώ ο Ανδρέας Μιαούλης λίγους μήνες πριν τη δολοφονία είχε ανατινάξει τη φρεγάτα «Ελλάς» και την κορβέτα «Ύδρα», για την αγορά των οποίων είχε καταχρεωθεί το νεοσύστατο ελληνικό κράτος.
Αυτό το νοσηρό κλίμα εναντίον του Καποδίστρια και οι σχετικές αναφορές για απόπειρα δολοφονίας του οδηγούν κάποιους στην εξαγωγή του εξής συμπεράσματος: ο Καποδίστριας γνώριζε α) το μέρος, β) την ημερομηνία και γ) τους φυσικούς αυτουργούς της δολοφονίας του και παρ’ όλα αυτά πήγε στον ναό του Αγίου Σπυρίδωνα την 27η Σεπτεμβρίου, ουσιαστικά σαν πρόβατο στη σφαγή για να τον δολοφονήσουν οι Μαυρομιχαλαίοι. Το συμπέρασμα αυτό μοιάζει και είναι απλό. Είναι όμως λανθασμένο.
Είδαμε ποια δεδομένα λαμβάνει υπ’ όψιν το παραπάνω συμπέρασμα και για να καταλάβουμε γιατί είναι λανθασμένο πρέπει τώρα να δούμε ποια δεδομένα δεν λαμβάνει υπ’ όψιν. Αναφορές για πιθανή απόπειρα δολοφονίας έφταναν σε τακτική βάση στον Καποδίστρια, οι περισσότερες μάλιστα, χωρίς καν να έχουν διασωθεί στις πηγές, και σίγουρα θα ήταν δεκάδες ή εκατοντάδες, εκτεινόμενες σε μία χρονική περίοδο μηνών, αν όχι ετών. Άλλες αναφορές θα επισήμαναν το τάδε μέρος και άλλες το δείνα, άλλες τη μία ημερομηνία και άλλες κάποια άλλη, ενώ άλλες θα υποδείκνυαν αυτούς τους φυσικούς αυτουργούς και άλλες κάποιους άλλους. Επομένως, εάν ο Καποδίστριας λάμβανε σοβαρά υπ’ όψιν του κάθε αναφορά για απόπειρα δολοφονίας που του παρουσιαζόταν, θα έπρεπε κυριολεκτικά να μην βγαίνει από το σπίτι του και να φοβάται ακόμα και τη σκιά του. Φυσικά και κανείς δεν θα μπορούσε όχι μόνο να κυβερνάει, αλλά ούτε καν να ζει έτσι. Ήταν λοιπόν λογικό και επόμενο που ο Καποδίστριας είχε φτάσει στο σημείο να αγνοεί όλες τις σχετικές αναφορές.
Άρα, όταν ο Καποδίστριας πήγαινε την 27η Σεπτεμβρίου 1831 στον ναό του Αγίου Σπυρίδωνα, δ ε ν περίμενε ότι θα δολοφονηθεί. Όσες αναφορές για απόπειρα δολοφονίας για εκείνη την ημερομηνία και να είχε πάρει, τις είχε αγνοήσει, όπως είχε κάνει και δεκάδες ή εκατοντάδες φορές πριν από εκείνη τη μέρα. Σίγουρα θα είχε στο μυαλό του ότι κάποια από τις αναφορές που αγνοούσε ίσως να ήταν η μοιραία, αλλά δεν μπορούσε να ξέρει ποια.
Το λανθασμένο συμπέρασμα που αναφέραμε ανωτέρω, ότι ο Καποδίστριας πήγαινε δηλαδή σαν πρόβατο στη σφαγή την 27η Σεπτεμβρίου 1831, ανήκει στα λεγόμενα «σφάλματα της εκ των υστέρων γνώσης». Τα σφάλματα αυτά, που αφθονούν στην επιστήμη της ιστορίας, τα μελετάει η γνωσιακή επιστήμη και προκύπτουν όταν διαλέγονται επιλεκτικά κάποια δεδομένα που στηρίζουν ένα συγκεκριμένο συμπέρασμα, ενώ αποσιωπούνται ή υποβαθμίζονται άλλα δεδομένα που το αντικρούουν.
Μία ενδιαφέρουσα εξήγηση του γιατί ο Καποδίστριας αγνοούσε τις αναφορές για απόπειρα δολοφονίας προέρχεται επίσης από την γνωσιακή επιστήμη και είναι γνωστή ως «φαινόμενο κόπωσης συναγερμού». Όταν δηλαδή κάποιος συναγερμός (π.χ. οικίας ή πυρκαγιάς) χτυπάει ξανά και ξανά χωρίς λόγο, τότε οι άνθρωποι τείνουν να τον αγνοούν. Αυτό το φαινόμενο έχει περάσει και στη λαϊκή σοφία, με τη γνωστή ιστορία του βοσκού και του λύκου.
Τραγική ειρωνεία: αν ο Καποδίστριας είχε λάβει συνολικά μία και μοναδική αναφορά για απόπειρα δολοφονίας, αυτή για την 27η Σεπτεμβρίου 1831, μάλλον είτε δεν θα είχε πάει στον ναό ή θα είχε λάβει πολύ ισχυρότερα μέτρα ασφαλείας.