του συντάκτη μας, Αντώνη Αντωνιάδη
Μέχρι πρόσφατα αυτό που γνώριζα τόσο ως αναγνώστης όσο και ως συγγραφέας ήταν ότι το διήγημα, γενικώς, θεωρούνταν από τους μεγάλους λογοτέχνες και κριτικούς λογοτεχνίας ένα συγγραφικό είδος μέσω του οποίου ο κάθε λογοτέχνης στην ουσία αποδείκνυε την πραγματική λογοτεχνική και συγγραφική του ικανότητα. Ο λόγος αυτής της θεωρίας είναι προφανής: στο διήγημα δεν έχεις την ευχέρεια του χώρου, ούτε και του χρόνου, αφού μέσα σε λίγες χιλιάδες λέξεις πρέπει να αποδώσεις χαρακτήρες, πλοκή, ουσία και δομημένο νόημα.
Ο Έντγκαρ Άλλαν Πόε, αναγνωρισμένος διεθνώς για το έργο του, αναφέρθηκε σε τρεις αρχές που πρέπει να έχει ένα σωστό διήγημα: α) να διαβάζεται «μονορούφι», β) κάθε λέξη να εξυπηρετεί το αισθητικό αποτέλεσμα και γ) να μην περιέχει τίποτα περιττό. Ο Χόρχε Λούις Μπόρχες θεωρούσε το διήγημα ανώτερο είδος πνευματικής ακρίβειας, το οποίο παρομοίαζε με φιλοσοφικό εγχείρημα ή και με μαθηματική απόδειξη, καθώς ο συγγραφέας μέσω αυτού πρέπει να συμπυκνώσει μια ιδέα και να την αποδώσει με τον πιο άριστα κατανοητό τρόπο, ώστε ο αναγνώστης να απολαύσει τόσο την ανάγνωση όσο και την περιγραφή ενός κόσμου με αναγνωρίσιμους χαρακτήρες που βιώνουν μια ασυνήθιστη ή και συνηθισμένη πλοκή. Ο Άντον Τσέχοφ, επίσης ένας από τους σημαντικότερους διηγηματογράφους, θεωρούσε το διήγημα το δυσκολότερο συγγραφικό είδος, καθώς δεν υπάρχει χώρος για περιττά πράγματα και κάθε πρόταση πρέπει να είναι οργανική/λειτουργική στη δομή της ιστορίας. Χαρακτηριστικά ανέφερε ότι το διήγημα είναι «η τέχνη της απόκρυψης», δηλαδή να μην γράψεις πράγματα, ωστόσο η ιστορία που θα αφηγηθείς να προσδώσει στον αναγνώστη την ίδια ευχαρίστηση μ’ ένα μυθιστόρημα, στο οποίο έχεις τη δυνατότητα για εκτενέστερη ανάπτυξη με κάθε λεπτομέρεια και πλατειάζοντας πολλές φορές σε θέματα που δεν έχουν άμεση σχέση με την κεντρική ιδέα του βιβλίου. Ο Χένρι Τζέιμς παρομοίωσε τα δυο είδη με την τέχνη της ζωγραφικής αναφέροντας ότι το μυθιστόρημα είναι σαν μεγάλος πίνακας, ενώ το διήγημα σαν μινιατούρα όπου η κάθε ατέλεια φαίνεται με την πρώτη ματιά. Τέλος, δεν θα μπορούσα να μην αναφερθώ στον Χούλιο Κορτάσαρ, ο οποίος συνέκρινε τη δύναμη του διηγήματος σε σχέση με το μυθιστόρημα χρησιμοποιώντας όρους πυγμαχίας: «Το μυθιστόρημα κερδίζει με τα σημεία (στα σημεία), ενώ το διήγημα με νοκ άουτ».Η απλή διαπίστωση -από την ανάγνωση των παραπάνω και μόνο- είναι ότι το διήγημα δεν είναι μια απλή ιστορία, ένα πρόχειρο παραμύθι που θα σκεφτεί κάποιος και μπορεί να το γράψει απνευστί, ασχέτως που δεν διαθέτει συγγραφική επάρκεια. Αντιθέτως είναι μια επίπονη διαδικασία που χρειάζεται εμπειρία, ευφυΐα, γνώσεις και κάτι παραπάνω από ικανοποιητική χρήση της γλώσσας. Μεγάλοι λογοτέχνες απέφυγαν να μπούνε σ’ αυτή τη διαδικασία είτε γιατί αντιλαμβάνονταν ότι δεν μπορούσαν να τα καταφέρουν είτε γιατί φοβήθηκαν. Και πράγματι υπάρχουν δεκάδες παραδείγματα αναγνωρισμένων συγγραφέων που παρ’ ότι έλαμψαν στο μυθιστόρημα, στα διηγήματα ήταν μέτριοι και κακοί.
Αυτό το είδος λογοτεχνίας, λοιπόν, μετατράπηκε σε καμβά συγγραφικής άσκησης, αφού οι περισσότεροι «δάσκαλοι» δημιουργικής γραφής το χρησιμοποιούν ώστε να «εκπαιδεύσουν» τους φιλόδοξους νέους συγγραφείς. Στην ουσία, αναλογικά, είναι σαν να λέμε ότι βάζουμε έναν φοιτητή ιατρικής του πρώτου εξαμήνου του πρώτου έτους να χειρουργήσει μόνος του. Όλοι μπορούμε να αντιληφθούμε το σφάλμα τόσο στην πρόθεση όσο και στην εκτέλεση και κατά συνέπεια τα τραγικά αποτελέσματα. Λυπάμαι που δυσαρεστώ τους φίλους και συναδέλφους, αλλά η αλήθεια είναι ότι αυτή η μέθοδος είναι λανθασμένη και τα εκδοτικά αποτελέσματα των νεοεμφανιζόμενων συγγραφέων αποκαρδιωτικά, καθώς τόσο οι «δάσκαλοι» -πολλοί εξ αυτών μάλιστα με μηδενική λογοτεχνική εμπειρία και αναγνωρισιμότητα- όσο και οι μαθητές αποδίδουν και προσφέρουν κακής ποιότητας έργα.
Οι λύσεις υπάρχουν, σκέψη χρειάζεται μόνο και πραγματικό μεράκι κι αγάπη για τη συγγραφή. Και οι λύσεις είναι απλές τόσο σε επίπεδο έμπνευσης όσο και εκτέλεσης, το μόνο που χρειάζεται είναι να ξεβολευτούν οι περισσότεροι από τη λανθασμένη μέθοδο που υιοθέτησαν και συνήθισαν…
Φίλες και φίλοι, μείνετε συντονισμένοι στην Κοιλάδα της Γνώσης για περισσότερα άρθρα ιστορικής, λογοτεχνικής και λοιπής φύσης, παρουσιάσεις βιβλίων, συνεντεύξεις και κληρώσεις…