του συντάκτη μας, Αντώνη Αντωνιάδη
Ένα από τα κεντρικά πρόσωπα -αν όχι το κεντρικότερο- της Ελληνικής Επανάστασης ήταν ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης. Με τον τρόπο που σχεδίασε τις μάχες του μου θυμίζει ξεκάθαρα τους αρχαίους Έλληνες στρατηγούς, οι οποίοι σε κάθε πόλεμο είτε με ξένους αντιπάλους είτε εναντίον άλλων Ελλήνων, εκμεταλλεύονταν στο έπακρο τις -συνήθως λιγοστές- δυνατότητες που είχαν. Ο Κολοκοτρώνης, χωρίς τυπική στρατιωτική εκπαίδευση δυτικού τύπου, αλλά με βαθιά βιωματική γνώση του πολέμου της κλεφτουριάς και των συγκρούσεων στην Πελοπόννησο, ανέπτυξε ένα είδος «ασύμμετρης στρατηγικής» που αποδείχθηκε καθοριστικό για την επιβίωση και τελικά την επιτυχία της Επανάστασης.
Μάχη των Δερβενακίων, στρατηγική αξιοποίηση του εδάφους και «καμένη γη»
Ένας από τους αρχαίους στρατιωτικούς κανόνες είναι η γνώση και η εκμετάλλευση του τόπου υπέρ σου (από τις γνωστότερες είναι οι μάχες των Θερμοπυλών εναντίον των Περσών το 480 π.Χ. και των Γαλατών το 279 π.Χ.) και αυτό είναι ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της στρατηγικής του Κολοκοτρώνη: η άριστη γνώση του εδάφους. Η Πελοπόννησος, με τα βουνά, τα στενά περάσματα και τις περιορισμένες γραμμές ανεφοδιασμού, μετατράπηκε από γεωγραφικό δεδομένο σε στρατηγικό σύμμαχο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο σχεδιασμός που οδήγησε στη Μάχη των Δερβενακίων το 1822: ο Κολοκοτρώνης δεν επιδίωξε ανοιχτή σύγκρουση με τον στρατό του Δράμαλη, ο οποίος υπερείχε και αριθμητικά αλλά και οργανωτικά. Αντίθετα, επέλεξε: α) να αφήσει τον εχθρό να εισχωρήσει βαθιά στην Πελοπόννησο, β) να καταστρέψει τις πηγές ανεφοδιασμού του και γ) να τον εγκλωβίσει στο στενό πέρασμα των Δερβενακίων. Το πέρασμα αυτό δημιουργεί μια φυσική παγίδα που μπορεί να «πνίξει» έναν μεγάλο στρατό, όπως και έγινε: η καταστροφή των Οθωμανών υπήρξε σχεδόν ολοκληρωτική, επιβεβαιώνοντας ότι ο Κολοκοτρώνης αντιλαμβανόταν τον χώρο ως ενεργό παράγοντα μάχης.
Αν και μέσω των ταινιών και των βιβλίων έχουμε συνηθίσει στην εικόνα των αρχαίων Ελλήνων να δίνουν μάχη εκ παρατάξεως, δεν ήταν λίγες οι μάχες που δόθηκαν με ξαφνικές επιθέσεις και ενέδρες, όσο και με τη χρήση του ψυχολογικού παράγοντα. Σε συνέχεια με αυτούς και σε αντίθεση με τα ευρωπαϊκά πρότυπα γραμμικής μάχης, ο Κολοκοτρώνης υιοθέτησε στρατηγική φθοράς βασισμένη: α) σε αιφνιδιασμούς, β) σε ενέδρες και γ) πάνω απ’ όλα στην αποφυγή άσκοπων συγκρούσεων.
Στην πορεία προς τα Δερβενάκια, επέλεξε να κάψει καλλιέργειες και να απομακρύνει τρόφιμα, εφαρμόζοντας αυτό που σήμερα πια ονομάζουμε στρατηγική της «καμένης γης». Αυτή η απόφαση, αν και σκληρή για τον τοπικό πληθυσμό, υπήρξε στρατηγικά καθοριστική: ο στρατός του Δράμαλη αποδιοργανώθηκε πριν καν δοθεί η κύρια μάχη.
Η σημασία του ηθικού, ο ανταρτοπόλεμος και οι ελάχιστες απώλειες
Παράλληλα, ο Κολοκοτρώνης κατανοούσε βαθιά τη σημασία του ηθικού. Με συνεχείς μικρές επιτυχίες και ελεγχόμενες συγκρούσεις, ενίσχυε την αυτοπεποίθηση των Ελλήνων, ενώ αποδυνάμωνε ψυχολογικά τον αντίπαλο. Αυτό προσέφερε στους άνδρες του εμπειρία στη μάχη, ενώ το κυριότερο ήταν ότι δεν τους χαράμιζε μαζικά όπως οι Δυτικοί στρατηγοί στις μάχες που δίνονταν το ίδιο χρονικό διάστημα, αλλά ακόμα και στον 20ό αιώνα. Λόγω του μικρού αριθμού των πολεμιστών που είχε η ελληνική πλευρά, ο Κολοκοτρώνης επέλεγε και σχεδίαζε προσεκτικά μάχες που θα του προσέφεραν τη νίκη με τις ελάχιστες δυνατές απώλειες. Ακόμα και σήμερα οι Δυτικοί ιστορικοί δεν μπορούν να κατανοήσουν τις ολιγάριθμες απώλειες των μαχών των αρχαίων Ελλήνων και θεωρούν ότι οι αρχαίοι συγγραφείς δίνουν ψεύτικους αριθμούς των απωλειών, επειδή απλώς η νοοτροπία των Δυτικών στρατηγών είναι να ρίχνουν μαζικά και απερίσκεπτα τους άνδρες τους στη μάχη χωρίς να λογαριάζουν για τον χαμό τους, μιας και οι αριθμοί τους ευνοούν…
Άλωση της Τριπολιτσάς, επίθεση στο πολιτικό κέντρο και διμέτωπη πολιορκία
Η Άλωση της Τριπολιτσάς αποτελεί κομβικό σημείο της Επανάστασης. Η πόλη ήταν το διοικητικό και στρατιωτικό κέντρο των Οθωμανών στην Πελοπόννησο. Η πολιορκία λειτούργησε ως «στρατηγικός κόμβος»: η πτώση της Τριπολιτσάς δεν ήταν απλώς μια νίκη, αλλά δημιούργησε αποθέματα όπλων και εφοδίων, πολιτική νομιμοποίηση της Επανάστασης, ψυχολογικό σοκ στη διοίκηση των Τούρκων.
Ο Κολοκοτρώνης δεν επιχείρησε άμεση έφοδο από την αρχή. Αντίθετα: α) απομόνωσε την πόλη, β) διέκοψε τις επικοινωνίες, και γ) εξασφάλισε την υποταγή των γύρω περιοχών. Η επιλογή της σταδιακής πίεσης αντί της βιαστικής επίθεσης δείχνει έναν ηγέτη που σκέφτεται σε επίπεδο εκστρατείας και όχι απλώς μάχης. Επίσης η μάχη της Γράνας φανέρωσε τη στρατηγική του ευφυΐα, καθώς με το άνοιγμα μιας τάφρου (γράνα) κατάφερε να απομακρύνει την εμπλοκή του τούρκικου ιππικού, αλλά και της πιθανής ενίσχυσης των πολιορκημένων από άλλα σημεία. Η διαταγή μάλιστα «κώλο με κώλο Έλληνες», εννοώντας ότι μέσα στην τάφρο έπρεπε να αμυνθούν και από τις δύο πλευρές ακουμπώντας ο ένας τον πισινό ή την πλάτη του άλλου, θυμίζει περισσότερο την ευφυέστατη τακτική του Ιούλιου Καίσαρα στη μάχη της Αλέσιας εναντίον των Γαλατών το 52 π.Χ., για την οποία απέκτησε τη φήμη ενός από τους μεγαλύτερους στρατηγούς όλων των αιώνων.
Η αντιμετώπιση του Ιμπραήμ, η προσαρμογή στις νέες συνθήκες και ο ανταρτοπόλεμος
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία της στρατηγικής του Κολοκοτρώνη ήταν η ικανότητά του να προσαρμόζεται. Δεν ακολουθούσε δογματικά μία τακτική, αλλά άλλαζε προσέγγιση ανάλογα με τις συνθήκες. Στις συγκρούσεις με τον Ιμπραήμ της Αιγύπτου, η κατάσταση ήταν πολύ διαφορετική. Ο αντίπαλος διέθετε τακτικό στρατό ευρωπαϊκού τύπου, καλύτερη εκπαίδευση και ανώτερο εξοπλισμό.
Απέναντι σ’ αυτή την απειλή, ο Κολοκοτρώνης εγκατέλειψε κάθε σκέψη συμβατικής αντιπαράθεσης και επανήλθε σε καθαρό ανταρτοπόλεμο: διασπορά δυνάμεων, χτυπήματα σε μικρές μονάδες, αποφυγή αποφασιστικών συγκρούσεων. Παρότι η Πελοπόννησος υπέστη μεγάλες καταστροφές, η στρατηγική αυτή απέτρεψε την πλήρη κατάρρευση της Επανάστασης.
Οι εσωτερικές διαιρέσεις και η προσπάθεια για ενότητα
Επίσης, ο Κολοκοτρώνης αντιλαμβανόταν ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν ήταν πάντα ο εξωτερικός εχθρός, αλλά οι εσωτερικές διαιρέσεις. Στα απομνημονεύματά το αναφέρει ξεκάθαρα ότι εάν άφηνε τους άνδρες του εκείνοι θα στρέφονταν πρώτα εναντίον των δικών τους και θα παρατούσαν τον αγώνα υπέρ του γένους. Αυτό μπορεί να προκαλεί έκπληξη, αλλά η ιστορία έχει δείξει ότι έτσι δρουν οι άνθρωποι γενικώς και γι’ αυτό πρέπει να βλέπουμε τους ανθρώπους του ‘21 δίχως ωραιοποιήσεις ή αγιοποιήσεις, ώστε να αντιληφθούμε το μέγεθος του άθλου τους: παρά τις γενικές και προσωπικές αδυναμίες τους, τελικά κατάφεραν να πετύχουν και να υλοποιήσουν τον σκοπό τους, ο οποίος μας επιτρέπει σήμερα να είμαστε ελεύθεροι.
Κατά τη διάρκεια των εμφυλίων συγκρούσεων μεταξύ των επαναστατών λοιπόν, ο Κολοκοτρώνης προσπάθησε -αν και όχι πάντα με επιτυχία- να διατηρήσει την ενότητα. Η στρατηγική του σκέψη επεκτεινόταν πέρα από τη μάχη: θεωρούσε απαραίτητο τον συντονισμό πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας, κατανοούσε τη σημασία της διεθνούς υποστήριξης, έβλεπε την Επανάσταση ως μακροχρόνιο αγώνα και όχι ως σειρά αποσπασματικών συγκρούσεων.
Διοικητικές ικανότητες και στρατηγική ευφυΐα
Παρά το αντάρτικο πλαίσιο, ο Κολοκοτρώνης διέθετε αξιοσημείωτη διοικητική ικανότητα: επέλεγε κατάλληλους οπλαρχηγούς για συγκεκριμένες αποστολές, συντόνιζε πολλαπλά σώματα σε ευρύ γεωγραφικό χώρο και αξιοποιούσε πληροφορίες και δίκτυα επικοινωνίας.
Η ικανότητά του να συνδυάζει χαλαρή δομή (χαρακτηριστική των Κλεφτών) με στοιχειώδη πειθαρχία, υπήρξε κρίσιμη για τη λειτουργία των επαναστατικών δυνάμεων. Η στρατηγική ευφυΐα του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη δεν βασιζόταν σε θεωρητική κατάρτιση, αλλά σε μια βαθιά κατανόηση του πολέμου ως δυναμικού συστήματος. Με εργαλεία το έδαφος, τον χρόνο, το ηθικό και την ευελιξία, κατάφερε να μετατρέψει έναν ανοργάνωτο επαναστατικό αγώνα σε πετυχημένη στρατιωτική προσπάθεια.
Οι αποφάσεις του -από την παγίδευση του Δράμαλη στα Δερβενάκια μέχρι την υπομονετική πολιορκία της Τριπολιτσάς- αποδεικνύουν ότι διέθετε όχι μόνο θάρρος, αλλά και στρατηγική σκέψη υψηλού επιπέδου. Σ’ έναν αγώνα στον οποίον οι Έλληνες υστερούσαν σε μέσα και οργάνωση, η ευφυΐα αυτή υπήρξε ίσως ο σημαντικότερος πολλαπλασιαστής ισχύος.
Ο Κολοκοτρώνης δεν ήταν απλώς ένας οπλαρχηγός· ήταν ένας στρατηγός με ενστικτώδη κατανόηση αρχών που σήμερα διδάσκονται σε στρατιωτικές ακαδημίες: έλεγχος του χώρου, φθορά του αντιπάλου, ευελιξία και ολοκληρωμένη στρατηγική θεώρηση.