Ο συντάκτης μας, Αντώνης Αντωνιάδης, με την ευκαιρία της κυκλοφορίας του νέου του ιστορικού μυθιστορήματος «Η Ελένη της Αιτωλίας», στην Ελλάδα του 3ου αι. π.Χ., μιλάει στον Δημήτριο Σκρεπετό για το μυθολογικό και ιστορικό πλαίσιο του βιβλίου: τον κόσμο της αρχαίας Ελλάδας.
Ισχύει ότι οι γυναίκες στην αρχαία Σπάρτη απολάμβαναν πολύ περισσότερα δικαιώματα και ελευθερίες (οικονομικές, πολιτικές και άλλες) τόσο σε σχέση με τις άλλες πόλεις-κράτη όσο και με το μεγαλύτερο μέρος του σημερινού κόσμου;
Από τις ελάχιστες πληροφορίες που έχουμε για την αρχαία Σπάρτη φαίνεται ότι οι Σπαρτιάτισσες ζούσαν μια εντελώς διαφορετική κατάσταση σε σχέση με τις γυναίκες των άλλων ελληνικών πόλεων κρατών. Αυτό γίνεται ξεκάθαρο από το πολίτευμα που επικρατούσε στην Σπάρτη και από τον τρόπο που λειτουργούσαν μέσα σ’ αυτό οι άνδρες. Εφόσον η κύρια ασχολία των ανδρών ήταν η στρατιωτική ετοιμασία, οι γυναίκες μέσα στην πόλη διαφέντευαν σε κάθε άλλη κοινωνική πτυχή και ήταν πιο ελεύθερες σε σχέση με τις άλλες Ελληνίδες που, εξαιτίας του πολιτεύματος, π.χ. οι Αθηναίες, ασχολούνταν περισσότερο με τα οικιακά. Εκείνο που σηματοδοτεί τη διαφορά είναι ότι κληρονομούσαν την περιουσία της οικογένειας, κάτι που τους έδινε ισχύ σε σχέση με τις Ελληνίδες των άλλων πόλεων, καθώς έχοντας περιουσία είχαν λόγο τόσο σε οικογενειακά όσο και σε κοινωνικά ζητήματα.
Άρα ναι, οι Σπαρτιάτισσες ήταν σίγουρα οι πιο χειραφετημένες γυναίκες της Αρχαίας Ελλάδας και απολάμβαναν προνόμια που γυναίκες στην Ευρώπη απέκτησαν ξανά μόλις τον 20ό αιώνα (όπως η κατοχή περιουσίας). Όμως, δεν ζούσαν σ’ έναν παράδεισο ισότητας, αλλά σ’ ένα αυστηρό στρατοκρατικό καθεστώς που χρησιμοποιούσε την ελευθερία τους ως εργαλείο για την κρατική επιβίωση.
Μπορούμε στα μινωικά και στα μυκηναϊκά χρόνια να μιλήσουμε για μητριαρχία;
Τα στοιχεία τόσο από τη μυθολογία όσο και από τις ιστορικές καταγραφές μας προϊδεάζουν για μια κατάσταση που μπορεί να μην είναι ταυτόσημη της μητριαρχίας, που σαν έννοια θεωρείται το αντίστοιχο της πατριαρχίας, δηλαδή με την απόλυτη εξουσία στις γυναίκες, αλλά φανερώνει ότι υπήρχε μια ισοτιμία μεταξύ των δύο φύλων. Για παράδειγμα υπήρχαν γυναικείες θεότητες ισάριθμες και ισοδύναμες των ανδρικών θεοτήτων, τις οποίες τιμούσαν και σέβονταν όλοι, καθώς και οι εκπρόσωποί τους ήταν γυναίκες, που σημαίνει ότι ήταν αξιοσέβαστα πρόσωπα μέσα στην κοινωνία και έπαιζαν ρόλο στην καθημερινότητα των ανθρώπων, από την παραγωγή, το εμπόριο, την οικονομία μέχρι και τα στρατιωτικά θέματα. Επίσης από τους μύθους διαφαίνεται ότι οι βασίλισσες διατηρούσαν την εξουσία χωρίς να χρειάζεται να παντρευτούν σώνει και καλά, οπότε γίνεται κατανοητό ότι λάμβαναν πολιτικές και νομοθετικές αποφάσεις. Για παράδειγμα οι άρχοντες-βασιλείς που έλαβαν μέρος στον Τρωικό Πόλεμο έλειπαν από τις πόλεις τους δέκα χρόνια, χωρίς να αφήσουν πίσω τους κάποιον αντιβασιλέα, αλλά τις συζύγους τους, που σημαίνει ότι αυτές διαχειρίζονταν τόσο την πολιτική όσο και την οικονομία της πόλης. Αυτό πάλι όμως, δεν σημαίνει ότι οι γυναίκες γενικώς λειτουργούσαν αυτόνομα και αυταρχικά, όπως έχουμε δει να κάνουν αρκετοί άνδρες σε διάφορες ιστορικές περιόδους, με αποτέλεσμα να έχουμε την εικόνα της απολύτως κακόβουλης πατριαρχίας.
Εδώ πρέπει να επισημάνω το εξής: το να αναλύουμε το παρελθόν με σημερινούς κοινωνικοπολιτικούς όρους είναι παντελώς λάθος, καθώς εκείνες τις εποχές τόσο η κοσμοθέαση όσο και οι συνθήκες ήταν απολύτως διαφορετικές από τις σημερινές. Ναι, σίγουρα, μπορούμε να μιλήσουμε για ίδια κοινωνικά και οικογενειακά προβλήματα όπως π.χ. την καταπίεση ή την κακοποίηση των γυναικών, ωστόσο δεν μπορούμε να αναφερόμαστε σε σχέση με τις πολιτικές ελευθερίες ή με την απόλυτη χειραφέτηση των γυναικών. Οι άνθρωποι εκείνων των εποχών ξημεροβραδιάζονταν με τον αγώνα της επιβίωσης, καθώς δεν υπήρχε αφθονία τροφής και το εμπόριο βρισκόταν σε πρωτόγονη κατάσταση, λόγω των αποστάσεων, των μεταφορικών μέσων, της παραγωγής κ.λπ.. Οι άνθρωποι τότε ήταν δοσμένοι όχι μόνο στην προσωπική τους επιβίωση, αλλά και της πόλης, καθώς οι περισσότεροι πολίτες μιας πόλης είχαν συγγενικές σχέσεις και η έγνοια τους ήταν η ολική τους επιβίωση γιατί αντιλαμβάνονταν ότι δεν είχε νόημα μόνο η προσωπική τους επιβίωση εάν ερχόταν η καταστροφή της πόλης τους, αφού εξαρτόνταν άμεσα από κάθε άλλον συμπολίτη τους. Η φιλοσοφική σκέψη να θυμόμαστε ότι έρχεται εφόσον δεν υπάρχει φόβος για επίθεση από θηρία και εχθρούς, πείνα και πάγια αγωνία για επιβίωση.
Ακούμε συχνά ότι τα πλείστα όσα κακώς κείμενα βλέπουμε τριγύρω μας, π.χ. το μίσος στα κοινωνικά δίκτυα, η διαφθορά, η οικογενειοκρατία, η εξουσιομανία, κ.λπ. είναι «φαινόμενα της εποχής μας». Συμφωνείτε ή μήπως και στην αρχαία Ελλάδα μπορούμε να εντοπίσουμε αυτά τα φαινόμενα και με συγκεκριμένα παραδείγματα;
Τίποτα σημερινό αλλά και μελλοντικό δεν είναι «φαινόμενο της εποχής μας», όλα όσα γίνονται και θα γίνουν έχουν γίνει στο παρελθόν. Το μίσος είναι ένα συναίσθημα το οποίο προέρχεται από την κάκιστη συμπεριφορά κάποιου απέναντί μας ή μέσω του φθόνου που καλλιεργούμε οι ίδιοι μέσα μας, εξαιτίας προσωπικών αδυναμιών μας απέναντι στις πράξεις, στην εξωτερική μορφή και στα επιτεύγματα κάποιου άλλου. Άλλα ανθρώπινα χαρακτηριστικά που συναντάμε παγκοσμίως και δεν έχουν να κάνουν με το χρώμα, τη φυλή, το πνευματικό επίπεδο, το πολιτικό σύστημα είναι: η φιλαυτία, η αρχομανία, η απληστία, η ξενομανία, η ηλιθιότητα, η προτίμηση στην εύκολη λύση, η αμέλεια κ.λπ. Οπότε αυτά τα συναντάμε και στην αρχαία Ελλάδα και στον κόσμο γενικώς.
Η Ιλιάδα ξεκινάει με τον θυμό του Αχιλλέα επειδή του πήρε την Βρισηίδα ο Αγαμέμνων, με αποτέλεσμα να φτάσουν οι Αχαιοί σχεδόν να ηττηθούν. Μετά από λίγο αναφέρεται στον ξυλοδαρμό του Θερσίτη που είναι προσβλητικός και γκρινιάρης. Ο Οιδίποδας σκοτώνει τον πατέρα του, παντρεύεται τη μητέρα του και κάνουν παιδιά. Πέρα από τα φονικά φαίνεται και το ερωτικό, καθώς ένας άνδρας παντρεύεται μια γυναίκα τουλάχιστον δεκαπέντε χρόνια μεγαλύτερή του. Ο Θησέας για να πάει στην Αθήνα από την Τροιζήνα σκοτώνει ληστές και σαδιστές-βασανιστές. Ο Ηρακλής κάνει παιδιά με κάθε γυναίκα που συναντά σε όλη την Μεσόγειο. Η εξουσιομανία του Αγαθοκλή και του Διονύσιου καταστρέφουν τις ελληνικές πόλεις της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας. Ο Γύλιππος διώχνεται από την Σπάρτη για διαφθορά. Οι Αθηναίοι για να πάρουν τα χρήματα του ταμείου της Δηλιακής Συμμαχίας σκαρφίζονται νόμους και μετά τα σπαταλάνε στην Ακρόπολη. Οι Θηβαίοι παίρνουν χρήματα από τους Πέρσες και εξεγείρονται αναγκάζοντας τον Αγησίλαο να παρατήσει τη νικηφόρα εκστρατεία του εναντίον των Περσών και να επιστρέψει. Ο Περικλής καταγόταν από πολιτική οικογένεια που έπαιρνε αποφάσεις για τη ζωή των Αθηναίων αιώνες πριν. Όταν πέθαναν οι γνήσιοι γιοι του άλλαξε τους νόμους ώστε να μπορέσει να πολιτευτεί ο νόθος γιός του. Ο Αλκιβιάδης ήταν ανιψιός του, ο οποίος κατηγορήθηκε για ιεροσυλία, κατέφυγε στην Σπάρτη, καταχράστηκε τη φιλοξενία του βασιλιά αποπλανώντας τη βασίλισσα με την οποία απέκτησε γιό. Συμμάχησε με τους Πέρσες και μετά ξαναπήρε την εξουσία της Αθήνας σαν ικανό τέκνο της πόλης.
Θέλετε κι άλλα; Ο Αριστοφάνης αναφέρει μια σύζυγο που χαλούσε τα σανδάλια της κάθε τόσο και φώναζε τον εραστή της τον σανδαλοποιό να της τα επισκευάζει. Και μια άλλη που δεν μπορούσε να κάνει παιδιά και είπε ότι έμεινε έγκυος βάζοντας μια κατσαρόλα κάτω από το φόρεμά της και μετά από εννιά μήνες παρουσίασε το παιδί μιας δούλας ως τον καρπό του συζύγου της. Ένας αθλητής, ο Κλεομήδης, τρελάθηκε που δεν του έδωσαν τη νίκη στους Ολυμπιακούς Αγώνες μπήκε στο σχολείο της Αστυπάλαιας και το γκρέμισε σκοτώνοντας 60 μαθητές. Ο Ηρακλής μετά από μεθύσι σκότωσε τα παιδιά του. Η αδελφή του Κίμωνα η Ελπινίκη και ο ίδιος ο Κίμων, τα παιδιά του στρατηγού Μιλτιάδη, πήγαιναν με άνδρες και γυναίκες για να επιβιώσουν και να δημιουργήσουν κοινωνικές σχέσεις. Τίποτα καινούργιο στο σήμερα, απλώς περισσότερα περιστατικά μιμητισμού, με αποτέλεσμα την αύξηση της ανηθικότητας και της παραβατικότητας επειδή λόγω της κακής παιδείας και εκπαίδευσης οι άνθρωποι αποδέχονται λανθασμένα πρότυπα.
Ίσως κάτι που δεν ξέρουν πολλοί είναι οι διωγμοί φιλοσόφων και οι καύσεις βιβλίων σε διάφορα μέρη και χρόνους ανά την αρχαία Ελλάδα. Θέλετε να μας πείτε για αυτό;
Ο Κόσμος μας κυβερνάται από άτομα που τον βλέπουν ασπρόμαυρο και έχουν συγκεκριμένες προκαταλήψεις. Αυτά τα άτομα δεν είναι απαραιτήτως πολιτικοί, αλλά ιερωμένοι και απλοί πολίτες που έχουν τα μέσα να χειρίζονται τους πολιτικούς. Η ασπρόμαυρη θέαση του Κόσμου απ’ αυτούς τους ανθρώπους εξαρτάται πάντα από τα τρέχοντα συμφέροντά τους, έτσι ήταν πάντα και έτσι θα συνεχίσει να είναι γιατί δεν παίζει ρόλο η ιδεολογία ή η θρησκεία, ούτε καν η μόρφωση, αλλά η κριτική σκέψη που αναπτύσσει ο άνθρωπος. Η έλλειψη κριτικής σκέψης περνάει οριζοντίως το ανθρώπινο είδος με αποτέλεσμα να έχουμε πάντα, σε κάθε εποχή και πολιτισμό, τα ίδια φαινόμενα. Επίσης υπάρχει η ζήλεια και ο φθόνος στους ανθρώπους για τα επιτεύγματα των άλλων.
Ένα απλό παράδειγμα: όσοι σπουδάζουν και αποκτούν γνώσεις σ’ ένα θέμα π.χ. θρησκεία, ιστορία, πολιτική, διπλωματία, οι άνθρωποι με την ασπρόμαυρη οπτική του κόσμου τους θεωρούν άθεους, προδότες, ανθέλληνες κ.λπ. όταν τους ακούνε να λενε ή να γράφουν κάτι μέσω της επιστημονικής τους ιδιότητας.
Ο φθόνος του Οδυσσέα προς τον εφευρέτη και επιστήμονα Παλαμήδη, τον οδήγησε στο να τον σκοτώσει, η πρόφαση ήταν ότι αποκάλυψε την ψεύτικη τρέλα του, η αιτία όμως ήταν ο φθόνος, καθώς θα μπορούσε να τον είχε σκοτώσει νωρίτερα. Τον Αναξαγόρα τον κατηγόρησαν για ασέβεια και τον έδιωξαν από την Αθήνα, τα βιβλία του δεν σώζονται παρά μόνο κάποια αποσπάσματα. Τον Πυθαγόρα και τους μαθητές του που επικράτησαν για αιώνες στην Κάτω Ιταλία τους εκδίωξαν και κατέστρεψαν τα βιβλία τους. Τον Πρωταγόρα τον εξόρισαν και έκαψαν τα βιβλία του στην αγορά της Αθήνας. Τον Σωκράτη τον δίκασαν και τον καταδίκασαν σε θάνατο. Οι περισσότεροι φιλόσοφοι, ως προοδευτικά πνεύματα, έρχονταν σε σύγκρουση με το κατεστημένο και τις παραδοσιακές προκαταλήψεις με αποτέλεσμα τόσο η εκδίωξή τους όσο και η καταστροφή ή η απαγόρευση των βιβλίων τους.
Ποια άλλα περιστατικά φανατισμού μπορεί να ανιχνεύσει κανείς;
Τα ίδια με τα σημερινά, δηλαδή σε σχέση με τη θρησκεία, την πολιτική και το κράτος, ακόμα και τα αθλητικά. Και οι λόγοι είναι προφανείς όλα αυτά δημιουργούν έντονα συναισθήματα, ενώ σε σχέση με αυτά ο κάθε άνθρωπος αναπτύσσει το αίσθημα του να ανήκει στην ομάδα, αυτά τα δύο είναι τα βασικά συστατικά που «τυφλώνουν» την ορθοκρισία στον άνθρωπο με αποτέλεσμα να φανατίζεται.
Ποια είναι τα κυριότερα λάθη και οι κυριότερες σκοπιμότητες των ιστορικών που ασχολούνται με την αρχαία Ελλάδα;
Οι ξένοι ιστορικοί συνήθως κάνουν προβολή των γνωστικών τους πληροφοριών στο παρελθόν, ενώ ταυτόχρονα λόγω των δικών τους εθνικών ή θρησκευτικών κριμάτων προσπαθούν είτε να ιδιοποιηθούν τους αρχαίους είτε να τους παρουσιάσουν σαν άτομα χαμηλής νοημοσύνης, ηθικής κ.λπ. Παλαιότερα μάλιστα και αναλόγως των προσωπικών τους ιδεολογιών διαστρέβλωναν εντελώς ακόμα και τα πολιτεύματα ώστε να τα παρουσιάσουν «κακά» και άσχημα σε σχέση με εκείνα που οι ίδιοι υποστήριζαν. Συνήθως δηλαδή βλέπουμε και σήμερα τους ιστορικούς να λειτουργούν σαν το μακρύ χέρι της πολιτικής και της θρησκείας που υποστηρίζουν.
Παρατηρούμε πως ήδη από την αρχαϊκή εποχή οι βασιλικές δυναστείες στις περισσότερες περιοχές της Ελλάδας είχαν εκλείψει. Πού οφείλεται αυτό και γιατί υπάρχουν κάποιες λίγες εξαιρέσεις όπως στην Σπάρτη, στην Μακεδονία και στην Ήπειρο;
Υπάρχουν διάφοροι λόγοι οι κυριότεροι είναι όμως στο ότι οι ίδιες οι πόλεις-κράτη με τους πολίτες τους εξελίσσονταν είτε λόγω των νέων συνθηκών που επικρατούσαν, π.χ. ανάξιοι απόγονοι μεγάλων προγόνων, είτε οικονομικών και πολεμικών προβλημάτων, με αποτέλεσμα να αναζητούν νέες λύσεις στις δυσκολίες και στα προβλήματα, π.χ. η ανάπτυξη του εμπορίου έφερε τις ίδιες αλλαγές που συνέβησαν τον 18ο αιώνα στην Ευρώπη, την ανάπτυξη της μεσαίας τάξης και την προσπάθεια να χειριστεί αυτή την πολιτική εξουσία. Τότε οι Δελφοί έδωσαν τη συμβουλή να προταθούν τύραννοι, οι οποίοι στην ουσία ήταν μετριοπαθείς πολιτικοί που προσπάθησαν να συμβιβάσουν τα συμφέροντα της υπάρχουσας τάξης με εκείνα της ανερχόμενης τάξης. Όλοι σχεδόν αυτοί τοποθετήθηκαν με τις υποδείξεις του ιερατείου των Δελφών. Κάποιοι απ’ αυτούς καταχράστηκαν την εξουσία που τους δόθηκε με αποτέλεσμα η λέξη τύραννος να θεωρηθεί αρνητική και με αυτή τη χροιά να φτάσει η λέξη μέχρι τις μέρες μας.
Ποιος ήταν ο ρόλος που έπαιξε το Μαντείο των Δελφών στη διαμόρφωση των πολιτευμάτων των πόλεων-κρατών και στους διάφορους αποικισμούς;
Σύμφωνα με την έρευνα που έκανα και έγραψα το βιβλίο «Δελφοί: οι Πολιτικοί Σχεδιασμοί του Ιερατείου», οι Δελφοί δεν ήταν απλώς ένα θρησκευτικό ιερό κέντρο όπου πήγαιναν να πάρουν χρησμούς από τους θεούς οι αρχαίοι Έλληνες, αλλά ένα πολιτιστικό κέντρο που διαμόρφωσε τα πολιτεύματα και ανέδειξε προσωπικότητες. Όλοι οι αρχαίοι συγγραφείς αναφέρουν και παραδέχονται αυτόν τον ρόλο των Δελφών που στην ουσία ήταν σαν τις σημερινές δεξαμενές σκέψης, όπου οι ιερείς συγκεντρώνονταν και έδιναν ιδέες σχετικά με τη διακυβέρνηση των πόλεων κρατών.
Στην Σπάρτη δίνοντας στον Λυκούργο τους νόμους και χαρακτηρίζοντάς τον ως αγαπητό του Απόλλωνα, διαμόρφωσαν την Λακωνική Πολιτεία, την οποία συναποτελούσαν δυο βασιλιάδες, μια γερουσία και ένα δημοκρατικό σώμα, η Απέλλα. Με τους δυο βασιλιάδες ήθελαν να αποφύγουν τα προβλήματα διαδοχής, με τη Γερουσία έδωσαν βήμα στις αριστοκρατικές οικογένειες και με την Απέλλα στον απλό λαό. Επίσης απαγόρευσαν το χρήμα, θεωρώντας το σαν αρχή του κακού για την κάθε πολιτεία. Αργότερα διαμόρφωσαν το δημοκρατικό πολίτευμα της Αθήνας. Σε αυτό έδωσαν όλη την εξουσία στους πολίτες κι επειδή κατάλαβαν ότι τα κακά προέρχονται από τους ανθρώπους κι όχι από τα μέσα, δεν απαγόρευσαν το χρήμα.
Στις αποικίες ο ρόλος τους ήταν επίσης μεγάλος γιατί παρότρυναν τους αποίκους να πάνε σε συγκεκριμένες τοποθεσίες, να διαμορφώσουν συγκεκριμένες πολιτικές και να αναπτύξουν σχέσεις με τους ντόπιους συντάσσοντας μύθους συγγένειας. Το βιβλίο μου για τους Δελφούς βασίζεται και εξετάζει τις πληροφορίες που δίνουν οι ίδιοι οι αρχαίοι και δεν έχει καθόλου φαντασία ή αρχαιολατρικές ιδεοληψίες.
Από όλες τις φιλοσοφικές σχολές και τους φιλοσόφους της αρχαίας Ελλάδας, ποια διδάγματα θεωρείτε πως αφορούν περισσότερο έναν σύγχρονο άνθρωπο;
Όλες οι φιλοσοφικές σχολές έχουν να προσφέρουν γνώση και σοφία στον σύγχρονο άνθρωπο, άλλωστε από τις περισσότερες διαμορφώθηκαν οι σύγχρονες επιστήμες, αλλά ακόμα και τα διάφορα ρεύματα περί ζωής, αναζήτησης της ευτυχίας και επιβεβαίωσης και αυτοβελτίωσης έχουν ξεπατικώσει τους αρχαίους φιλοσόφους.
Ωστόσο αυτές που έχουν ως επίκεντρο τον άνθρωπο είναι οι Στωικοί και οι Επικούρειοι, όπως και οι Πυθαγόρειοι, μόνο που οι τελευταίοι έχουν μεγαλύτερο θρησκευτικό υπόβαθρο.
Κατά πόσον οι θεοί των αρχαίων Ελλήνων έχουν προέλευση από την Μέση Ανατολή, όπως διατείνεται μια μερίδα πανεπιστημιακών;
Η λογική των παλαιών Ιστορικών διακρίνεται από έναν βιβλικό επηρεασμό, εν προκειμένω του μύθου της Βαβέλ, όπου όλοι οι άνθρωποι βρίσκονταν σ’ έναν χώρο και μιλούσαν την ίδια γλώσσα. Ενώ λοιπόν έβλεπαν ότι είναι κάτι φυσιολογικό και μέσα στα πλαίσια του ανθρώπινου ένας άνθρωπος που ζει στην Ινδία να πει, να σκεφτεί ή και να γράψει κάτι παρόμοιο μ’ έναν που ζει στην Αγγλία, γι’ αυτούς αυτή η λογική λειτουργία θεωρείται απόδειξη της «μιας αρχής των πάντων», μια θεωρία που συνεχίζει να ταλανίζει τους επιστήμονες. Το ότι οι άνθρωποι έχτιζαν κυκλικά κτίσματα στην Αφρική και στην Ελλάδα δεν σημαίνει τίποτα άλλο παρά μίμηση του περιβάλλοντος και συγκεκριμένες ικανότητες ή δυνατότητες δόμησης. Το ότι υπάρχουν μύθοι και ιστορίες που μοιάζουν σε απομακρυσμένους λαούς δεν φανερώνει κάποια αρχή προ αμνημονεύτων χρόνων, αλλά ότι οι άνθρωποι σκέφτονται, δρουν και αντιδρούν το ίδιο σε συγκεκριμένες συνθήκες και καταστάσεις, για παράδειγμα ο ερωτευμένος στην Γερμανία θα πιει, το ίδιο και ο Έλληνας, το ίδιο και Κινέζος κ.λπ., ο αγρότης στην Ασία θα σκεφτεί το ίδιο με τον αγρότη της Ευρώπης και της Αφρικής, θα βγάλουν και παρόμοιους μύθους σχετικά με τους θεούς της Φύσης. Είναι λογικό όλοι τους μάλιστα να σκεφτούν και τα ίδια εργαλεία και να πούνε για τα ίδια προβλήματα. Το ζήτημα είναι ότι σε διάφορες χώρες ανάμεσα στις περιοχές που αναπτύχθηκαν οι μεγάλοι πολιτισμοί υπήρχαν πολλές φυλές που δεν ανέπτυξαν πολιτισμό, κάτι επίσης λογικό, το οποίο όμως την εποχή που αναπτύσσονταν οι επιστήμες τον 18ο αιώνα συνδυάστηκε με τη θρησκεία και με τον ρατσισμό, με αποτέλεσμα να εισχωρήσουν πολλές διαστρεβλώσεις και η Ιστορία να γίνει εργαλείο πολιτικής προπαγάνδας και εκμετάλλευσης των εθνών.
Οι Έλληνες δεν έκρυβαν τις όποιες επιρροές δέχονταν και μάλιστα σε όποιο μέρος πήγαιναν και έχτιζαν αποικίες δημιουργούσαν μύθους συγγένειας με τους λαούς ή και ταύτιζαν τους θεούς και τους ήρωες με των υπολοίπων. Αυτή η συνήθεια είναι λογικό να προκάλεσε ένθεν και ένθεν επιρροές, στην ουσία αυτό που ονομάζουμε εξελληνισμό, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό.
Ποιες είναι οι βασικές διαφορές στην προσέγγιση της θρησκείας και των θεών από τους αρχαίους Έλληνες σε σχέση με εμάς σήμερα;
Επειδή δεν μπορούμε να μιλάμε συνολικά ούτε για τους Έλληνες ούτε για την Ιστορία τους, αφού τόσο οι ίδιοι χωρίζονταν σε φυλές και σε πόλεις κράτη που είχαν διαφορές αναμεταξύ τους, όσο και ότι αναφερόμαστε σ’ ένα ιστορικό βάθος χρόνου, η απάντηση είναι ότι σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους υπήρχε και διαφορετική προσέγγιση προς το θείο και σε διαφορετικές πόλεις το ίδιο.
Οι Λακεδαιμόνιοι για παράδειγμα θεωρούνταν μεγάλοι δεισιδαίμονες από πολλούς άλλους Έλληνες, ενώ από την Κλασική Περίοδο και μετά, λόγω της μόρφωσης και της ανάπτυξης της φιλοσοφίας, αναφέρονται συνεχώς θέματα σε σχέση με την μη τήρηση των παραδόσεων και τη μείωση της πίστης προς τους θεούς. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: η έκλειψη της σελήνης που έγινε στην Σικελία κατά την αθηναϊκή εκστρατεία ώθησε τον στρατηγό Νικία να πάρει λάθος απόφαση, λόγω δεισιδαιμονίας, ενώ μια ανάλογη έκλειψη ούτε εκατό χρόνια περίπου αργότερα δεν άγγιξε τον Αλέξανδρο στην εκστρατεία κατά των Περσών με αποτέλεσμα να νικήσει.
Γιατί ο Ηρακλής, δηλαδή το κλέος (δόξα) της Ήρας όπως ετυμολογείται το όνομά του, μας παραδίδεται από τους μύθους ως εχθρός της Ήρας;
Στους μύθους του Ηρακλή πλείστα στοιχεία μας προϊδεάζουν ότι εκείνος που κυνηγούσε τον Ηρακλή δεν ήταν η Ήρα, αλλά ο Δίας και πιθανόν ο Ηρακλής τελικά να ήταν γιος της Ήρας, κάτι που δεν δέχτηκε το ανδροκρατούμενο ιερατείο, με αποτέλεσμα να διαστρεβλώσει και να παραλλάξει τους μύθους σχετικά με αυτόν. Αυτό δεν είναι κάτι αφύσικο στους ελληνικούς μύθους και γι’ αυτό συναντάμε συχνά τις διάφορες παραλλαγές των μύθων, όπου ήρωες, ημίθεοι και θεοί έχουν διαφορετική γενεαλογία, θεϊκές ιδιότητες ή κατορθώματα. Στο τελευταίο μου μυθιστόρημα: Η Ελένη της Αιτωλίας κάνω μια αναφορά σχετικά με το τι πιθανόν έλεγαν για αυτόν οι ιέρειες.
Θεωρείτε πως τεχνολογικά οι αρχαίοι Έλληνες προσέφεραν αρκετά στην ανθρωπότητα ή θα έπρεπε να έχουν περισσότερα τέτοια επιτεύγματα, π.χ. να έχουν εφεύρει τον τυπογράφο ή την ατμομηχανή σε μαζική κλίμακα;
Η Ιστορία έχει δείξει ότι οι εφευρέσεις γίνονταν σε διάφορες εποχές, μόνο που χάνονταν επειδή λόγω εποχής και συνθηκών δεν φαίνονταν να είναι χρήσιμες για τον άνθρωπο. Όπως ανέφερα η έλλειψη κρίσης περνάει οριζοντίως τους ανθρώπους, ενώ ταυτόχρονα υπάρχουν εκείνοι οι πολλοί που τραβάνε λόγω ιδεοληψιών την ανθρωπότητα πίσω. Όταν ο Ήρων έφτιαξε την πρώτη ατμομηχανή οι συνθήκες δεν ήταν έτοιμες να δεχτούν ή να προβλέψουν τη χρησιμότητά της λόγω της ύπαρξης των δούλων. Όταν διάφοροι γιατροί όπως ο Ερασίστρατος και ο Ηρόφιλος έκαναν πειράματα ανατομίας σε νεκρούς, τους κυνήγησαν στην Αλεξάνδρεια, όταν ο Αρχύτας έφτιαξε το πτητικό μηχάνημα, το έκανε για παιχνίδι κι όχι για να το χρησιμοποιήσει για εμπορικούς ή πολεμικούς σκοπούς. Οπότε το μόνο που μπορούμε να πούμε με σιγουριά είναι ότι απλώς τις έφτιαξαν σε λάθος μέρος και σε λάθος εποχή.
Η Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας είναι ευρέως γνωστή, όμως ήταν όντως μόνο αυτό που έχουν οι περισσότεροι στο μυαλό τους, δηλαδή απλά μία συλλογή βιβλίων;
Όχι, ήταν εργαστήρι γνώσεων και πληροφοριών με μερικές δεκάδες «υπαλλήλους». Από τα στοιχεία που έχουμε, πέρα από τους διάφορους φιλολόγους και βιβλιοθηκάριους υπήρχαν μαθηματικοί, αστρονόμοι και άλλοι επιστήμονες που εντρυφούσαν στα έργα και προσπαθούσαν να δώσουν εξηγήσεις ή να βγάλουν θεωρίες. Αυτοί δεν διάβαζαν μονάχα και έβγαζαν συμπεράσματα για τον εαυτό τους, αλλά έγραφαν και βιβλία στα οποία κατέγραφαν τις αντιρρήσεις και τα συμπεράσματά τους για να τα διαβάσουν και οι μεθεπόμενοι. Στην ουσία ήταν ένα ερευνητικό πανεπιστήμιο, με αποτέλεσμα πολλοί από τους δασκάλους και τους μαθητές να προσφέρουν μαθηματικές λύσεις, να φτιάξουν εφευρέσεις, κάποιες μάλιστα χρηστικές. Ωστόσο τόσο οι πόλεμοι όσο και οι πολιτικές ίντριγκες πάλι στάθηκαν τροχοπέδη στην επιστημονική ανάπτυξη.
Επική ποίηση, λυρική ποίηση, τραγωδίες και κωμωδίες, και πολλές άλλες λογοτεχνικές μορφές συναντώνται στην αρχαία Ελλάδα αλλά όχι τα μυθιστορήματα όπως τα ξέρουμε σήμερα, τουλάχιστον όχι πριν την ελληνιστική περίοδο. Γιατί αυτό;
Εννοείς σε πεζό λόγο, γιατί η επική ποίηση είναι μυθιστόρημα αλλά σε έμμετρο λόγο. Ο έμμετρος λόγος θεωρούνταν εκείνες τις εποχές ο τέλειος τρόπος να γράψεις μια ιστορία ή ένα μυθιστόρημα. Εντούτοις επειδή έχει σωθεί μονάχα ένα μικρό ποσοστό της αρχαίας ελληνικής γραμματείας και αποκλειστικά μονάχα από κάποιες περιοχές δεν θα απέκλεια την πιθανότητα να είχαν γραφτεί μυθιστορήματα σε πεζό λόγο σε διάφορες πόλεις, αλλά να τα θεώρησαν παρακατιανά οι διάφοροι φιλόλογοι της εποχής με αποτέλεσμα να ωθήσουν τους δημιουργούς να σταματήσουν αυτόν τον τρόπο γραφής.
Φίλες και φίλοι, μείνετε συντονισμένοι στην Κοιλάδα της Γνώσης για περισσότερα άρθρα ιστορικής, λογοτεχνικής και λοιπής φύσης, παρουσιάσεις βιβλίων, συνεντεύξεις και κληρώσεις…