του Νίκου Φαρούπου
«Ο λόγος δυνάστης μέγας είναι, που με το πιο ασήμαντο και αθέατο σώμα, έργα θεϊκά επιτελεί. Μπορεί και τον φόβο να παύσει και τη λύπη να διώξει και τη χαρά να προκαλεί και τη συμπόνια μέσα μας να αυξάνει»
– Γοργίας, «Ελένης Εγκώμιον»
Τα ομηρικά έπη είναι τα απόλυτα Best Seller. Έχουν φανατικούς αναγνώστες από το 800 π.Χ. και «πουλάνε» μέχρι και σήμερα στους πάγκους των βιβλιοπωλείων. Έχουν γραφτεί χιλιάδες βιβλία γι’ αυτά ή χάρη σε αυτά και έχουν γίνει επίσης αμέτρητες σεναριακές διασκευές για κινηματογραφικά έργα και τηλεοπτικές σειρές. Γιατί συμβαίνει αυτό; Τι υπάρχει στον Όμηρο που συγκινεί μέχρι σήμερα τόσο πολύ το αναγνωστικό κοινό και τους δημιουργούς; Από τον Όμηρο μέχρι σήμερα αρκετά πράγματα έχουν αλλάξει, η ανάγκη όμως του ανθρώπου να λέει και ν’ ακούει ιστορίες και να ταυτίζεται με τους ήρωες των ιστοριών αυτών παραμένει ίδια κι απαράλλακτη.
Επίπεδα ανάγνωσης
Στα ομηρικά έπη συναντά κανείς πολλά «επίπεδα ανάγνωσης» και πολλές καινοτομίες. Μέσα από ένα επεισόδιο (αντιδικία Αχιλλέα-Αγαμέμνονα) περνάει ολόκληρος ο δεκαετής πόλεμος Ελλήνων και Τρώων. Τη δεσπόζουσα διαμάχη των δύο μεγάλων Ελλήνων αρχηγών Αχιλλέα-Αγαμέμνονα, την αντικαθιστά η -μέχρι τελικής πτώσης- αντιπαλότητα των δύο ισχυρών χαρακτήρων Αχιλλέα-Έκτορα και η θέληση του Αχιλλέα να εκδικηθεί το θάνατο του Πατρόκλου, παρότι με την πράξη του αυτή υπογράφει και το δικό του τέλος. Κοινός παρονομαστής των συγκρούσεων είναι το ερωτικό τρίγωνο και η σύγκρουση των δύο αντίζηλων Πάρι και Μενέλαου για τα μάτια της ωραίας Ελένης. Όσο για «δεύτερα επίπεδα ανάγνωσης» έχουμε τον πόλεμο Ελλήνων εναντίον Τρώων, αλλά και θεϊκούς «εμφυλίους», καθώς οι θεοί αναμειγνύονται για να βοηθήσουν τους θνητούς ευνοούμενούς τους.
Βασικά μοτίβα της Ιλιάδας (και των συγγενών επών που συμπληρώνουν τη διήγηση του Τρωικού Πολέμου) είναι ο καταστροφικός έρωτας της ωραίας Ελένης με τον Πάρι και η γέννηση του χαρακτήρα της φαμ φατάλ, τα ερωτικά τρίγωνα Πάρις-Ελένη-Μενέλαος και Αχιλλέας-Βρισηίδα-Αγαμέμνων, η αναζήτηση, η εκδίκηση και η απόδοση «δικαιοσύνης» με σκοπό την κάθαρση (Αχιλλέας εναντίον Έκτορα), οι βίαιες, λεπτομερείς -ωμές κινηματογραφικές- περιγραφές μαχών και μονομαχιών σώμα με σώμα και το τέχνασμα του Δούρειου Ίππου (η ευφυΐα υπεράνω της δύναμης, καθώς δείχνει ότι η κατάληψη της Τροίας δεν ήταν αποτέλεσμα της πολεμικής ισχύος αλλά του πνεύματος). Έχουμε ακόμα περιγραφή συζυγικής απιστίας και παγίδευση-σύλληψη επ’ αυτοφώρω του ζεύγους των εραστών Άρη και Αφροδίτης από τον Ήφαιστο.
Στα ομηρικά έπη βρίσκουμε τη βασική διάπλαση γυναικείων χαρακτήρων που επεξεργάστηκαν αργότερα εξονυχιστικά οι τραγικοί συγγραφείς: η φαμ φατάλ Ελένη, η πιστή Πηνελόπη, η συγκλονιστική Ανδρομάχη, η οργισμένη και εκδικητική Κλυταιμνήστρα, καθώς και οι τραγικές μητέρες Εκάβη και Θέτιδα που θα εμπνεύσουν αργότερα αμέτρητους δημιουργούς.
Στην Οδύσσεια έχουμε τα μοτίβα του νόστου και της περιπέτειας (κλασικά στοιχεία ρομαντισμού), μεγάλους έρωτες και στοιχεία φανταστικού (μαγεία και ταξίδι μύησης στον Άδη), άνθρωπος εναντίον θεών, θεοί εναντίον θεών. Ο κεντρικός ήρωας, ο Οδυσσέας, ζει ό,τι μπορεί να περάσει από το νου του πιο απίθανου τυχοδιώκτη όμως ο ίδιος δεν ονειρεύεται παρά μια απλή, ήσυχη ζωή στην Ιθάκη με την αγαπημένη του γυναίκα βλέποντας το παιδί του να μεγαλώνει. Περιττό να αναφέρουμε την τεράστια επιρροή του χαρακτήρα του Οδυσσέα στην παγκόσμια λογοτεχνία.
Υπό διαμόρφωση ηθική
Στην Ιλιάδα οι χαρακτήρες είναι πολύπλοκοι, δισυπόστατοι -τολμηρή καινοτομία για την εποχή. Οι ήρωες ζουν έντονα τα πάθη τους: θυμώνουν, μετανιώνουν, ερωτεύονται, πενθούν, κλαίνε, συγχωρούν, δειλιάζουν (ο γενναίος Έκτορας το σκάει από τη μονομαχία με τον Αχιλλέα και τρέχει γύρω από τα τείχη ενώ οι δικοί του και οι συμπολίτες του παρακολουθούν). Συχνά οι χαρακτήρες των μεγάλων σύγχρονων έργων είναι πολυδιάστατοι, πολυσύνθετοι, κι όχι απλοϊκοί, μονοδιάστατοι καλοί ή κακοί. Στα ομηρικά έπη αυτό συμβαίνει εν μέρει, γιατί στην εποχή της δημιουργίας τους σοβαρά ζητήματα ηθικής και δικαιοσύνης βρίσκονταν ακόμη «εν εξελίξει». Ο μοναδικός «μπούσουλας ηθικής» που υπήρχε μέχρι τότε στην αρχαία Ελλάδα ήταν το έργο του Ησιόδου «Έργα και ημέραι». Γι’ αυτό και οι περισσότεροι ήρωες της Ιλιάδας αφανίζονται -από την τραγική μοίρα- κι αυτό δεν έχει να κάνει με το ήθος ή την ποιότητα των πράξεών τους αφού οι θεοί αδιαφορούν γι’ αυτό, και αδιαφορούν γιατί, όπως οι άνθρωποι έτσι και το ανθρωπόμορφο πάνθεον δεν έχει ακόμα εξελίξει τους ηθικούς του κώδικες.
Παρατηρούμε ότι για το «γινάτι» των δύο ισχυρών αρχηγών Αγαμέμνονα και Αχιλλέα χάνονται οι ζωές αμέτρητων γενναίων πολεμιστών. Όσο για το κλάμα, αυτό δεν είναι γυναικείο προνόμιο: Οι άντρες στα έπη του Ομήρου κλαίνε και πολύ μάλιστα. Κλαίει ο σκληρός, πολεμοχαρής και εγωιστής Αχιλλέας για το χαμό του Πατρόκλου, κλαίει μπροστά στη μητέρα του, Θέτιδα, αλλά και στον βασιλιά των Τρώων Πρίαμο, όταν εκείνος πήγε να του ζητήσει τη σορό του γιου του Έκτορα σε μια από τις πιο συγκλονιστικές σελίδες της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Κλαίει ο υπερόπτης Αγαμέμνων ζητώντας συγγνώμη από τον Αχιλλέα, κλαίει ο βασιλιάς Πρίαμος, κλαίει ο Οδυσσέας. Βλέπουμε ακόμη αιχμάλωτες πριγκίπισσες, όπως τη Βρισηίδα, να είναι ερωμένες εκείνων που ξεκλήρισαν τις οικογένειές τους (Αχιλλέα) και να θρηνούν το χαμό τους.
Στην Οδύσσεια -που θα γραφεί περίπου πενήντα χρόνια μετά την Ιλιάδα, σύμφωνα με τους μελετητές- η ηθική έχει εξελιχθεί, αφού παρατηρούμε το μεγάλο άλμα: οι «κακοί» τιμωρούνται και οι «καλοί» δικαιώνονται. Επίσης, εδώ υπεισέρχεται και το ρομαντικό στοιχείο του νόστου, ενώ εκθειάζονται η πιστή σύζυγος και η οικογενειακή ζωή σε βάρος των ηρωικών κατορθωμάτων και του πολέμου.
Η Κάθαρση
Τέλος, έχουμε την κάθαρση και στα δύο έργα: Στην Ιλιάδα επιτυγχάνεται με την παράδοση και την ταφή της σορού του Έκτορα ενώ στην Οδύσσεια έχουμε «χάπι εντ» με την επιστροφή και την εκδίκηση του Οδυσσέα.
Η περιβόητη -και γριφώδης- κάθαρση έχει, σύμφωνα με σημαντικούς μελετητές του Ομήρου, τέσσερις βασικές ερμηνείες (*): την ιατρική (ή ψυχοθεραπευτική) ερμηνεία, που αφορά στην εξιλέωση-εξαγνισμό του θεατή μέσω της αποβολής βλαβερών συναισθημάτων, την ηθική ερμηνεία, που αφορά στη βελτίωση της προσωπικότητας του θεατή, εκπαιδεύοντάς τον να αποφεύγει τα άκρα και να επιλέγει τη μέση οδό που οδηγεί στην αρετή, τη διανοητική ερμηνεία, που αφορά στη συνειδητοποίηση της αλυσίδας των αιτίων που οδηγούν έναν άνθρωπο στην καταστροφή, και τέλος, τη θρησκευτική ερμηνεία, όταν ο ήρωας δρα κάτω από συνθήκες άγνοιας και τιμωρείται χωρίς να φταίει ή να το αξίζει.
(*) Αρχαία Λογοτεχνική Θεωρία, Manfred Fuhrmann, σελ. 184-187.
Ποιος είναι ο Νίκος:
Ο Νίκος είναι συγγραφέας, σεναριογράφος και σκηνοθέτης. Γεννήθηκε στην Αθήνα, σπούδασε κοινωνική ψυχολογία (Αυστρία) και σκηνοθεσία κινηματογράφου (Αθήνα). Έχει εργαστεί ως βοηθός σκηνοθέτη στη διαφήμιση και σε ταινίες μεγάλου μήκους και ως σεναριογράφος σε αρκετές τηλεοπτικές σειρές, ενώ έχει γράψει και σκηνοθετήσει δύο μικρού μήκους ταινίες. Έχει εκδώσει μυθιστορήματα, διηγήματα και μελέτες, μεταξύ των οποίων τα ιστορικά μυθιστορήματα Εφιάλτης-η Απολογία (2017) και 444 π.Χ.-Ο Θάνατος της εταίρας Κλεψύδρας (2023).
