του συντάκτη μας, Αντώνη Αντωνιάδη
Με την εισβολή των Γαλατών στον ελλαδικό χώρο το 279 π.Χ. πρωτοασχολήθηκα στην ιστορική μου μελέτη Δελφοί: οι Πολιτικοί Σχεδιασμοί του Ιερατείου (2006), όπου ανέδειξα μέσω των αρχαίων κειμένων τον ρόλο των ιερέων των Δελφών στη διαμόρφωση των πολιτευμάτων στην αρχαία Ελλάδα. Το 2011, μου ήρθε η ιδέα να ασχοληθώ πιο επισταμένα με τον εν λόγω πόλεμο, γράφοντας ένα μυθιστόρημα, την Ελένη της Αιτωλίας (2025), το οποίο θα αναδείκνυε τον ρόλο των Ελληνίδων στο νικηφόρο αποτέλεσμα. Ενώ ξαναερευνούσα τα αρχαία κείμενα, ξεχώριζα διάφορα στοιχεία και συνδύαζα σκόρπιες και θολές πληροφορίες, την ίδια ακριβώς περίοδο κυκλοφορούσαν ευρέως διάφορες ευφάνταστες θεωρίες για τη κρίσιμη μάχη του πολέμου, που έγινε στους Δελφούς. Μέσα σ’ αυτές -χωρίς καμία ντροπή από τους συγγραφείς και οποιαδήποτε κριτική σκέψη από τους αναγνώστες- έβρισκες αβάσιμες αναφορές για κλιματολογικά όπλα, σεισμικές μηχανές, λέιζερ, στρατιώτες με υπερδυνάμεις, ίσως και το death star από το κινηματογραφικό Πόλεμος των Άστρων.
Οι πληροφορίες σχετικά με την εκστρατεία των Γαλατών είναι πραγματικά λιγοστές, ωστόσο φαίνεται ξεκάθαρα ότι οι Ελληνίδες έπαιξαν βασικό ρόλο στην επίτευξη της νίκης. Ο Παυσανίας γράφει ότι όταν έμαθαν οι Αιτωλές τι είχε γίνει στην πόλη Κάλλιον, όπου οι Γαλάτες εξολόθρευσαν με βάναυσους τρόπους τον άμαχο πληθυσμό, πήραν τα όπλα και έτρεξαν να συνταχθούν με όσους άνδρες είχαν απομείνει στην περιοχή και να αντιμετωπίσουν τους αδίστακτους εχθρούς.
Για να έχετε μια ολοκληρωμένη εικόνα, σύμφωνα με τις διασωσμένες αφηγήσεις, οι Γαλάτες και άλλοι Κέλτες την πρώτη φορά που επιτέθηκαν στην Ελλάδα χτύπησαν μονάχα την Μακεδονία, όπου κατέστρεψαν χωριά και πόλεις, νίκησαν τον μακεδονικό στρατό και σκότωσαν τον βασιλιά Πτολεμαίο Κεραυνό. Ωστόσο μετά τη λεηλασία της περιοχής επέστρεψαν στη βάση τους. Τον επόμενο χρόνο, το 279 π.Χ., κατέβηκαν ξανά. Οι Μακεδόνες ζήτησαν βοήθεια από τους νότιους Έλληνες, αλλά λόγω τόσο της κρίσιμης κατάστασης όσο και του μίσους εξαιτίας των πολυετών πολέμων μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου, οι παρακλήσεις τους δεν εισακούστηκαν. Οι Μακεδόνες κλείστηκαν στα τείχη των πόλεών τους, ενώ όσοι από τους Θεσσαλούς μπορούσαν, κατέφυγαν στα βουνά.
Οι Γαλάτες πέρασαν τα Τέμπη και εισέβαλαν στην Θεσσαλία. Οι νότιοι Έλληνες συνεδρίασαν στην Αμφικτιονία, αλλά ως συνήθως οι Πελοποννήσιοι αποφάσισαν να αντιμετωπίσουν τον κίνδυνο στον Ισθμό. Με τους Πέρσες ήταν ο Λεωνίδας που προσπάθησε να τους αλλάξει γνώμη, αλλά τώρα δεν υπήρχε κανείς. Η Σπάρτη δεν είχε πια τη δύναμη και το κύρος της εποχής των Περσικών Πολέμων και οι μόνοι που μπορούσαν να προβάλουν ικανοποιητική αντίσταση ήταν οι Αχαιοί. Οι Αχαιοί, όμως, μισούσαν τους Αιτωλούς, οι οποίοι τα χρόνια μετά τον Αλέξανδρο οργανώθηκαν και έγιναν μεγάλη δύναμη, με ελαστική ηθική, αφού παρά τις συμφωνίες ειρήνης διοργάνωναν πειρατικές και ληστρικές επιθέσεις. Τελικά οι Αιτωλοί με τους Αθηναίους, τους Λοκρούς, τους Φωκείς και άλλους, αποφάσισαν να αντιμετωπίσουν τους εισβολείς στις Θερμοπύλες.
Μια πρώτη μάχη, περισσότερο για να καθυστερήσουν την εισβολή, δόθηκε στον Σπερχειό κατά την οποία οι Έλληνες υποχώρησαν προς τις Θερμοπύλες και κάποιες χιλιάδες Αιτωλών στην πόλη Ηράκλεια. Οι Γαλάτες στρατοπέδευσαν στην περιοχή και μετά από κάποιες αποτυχημένες επιθέσεις στο στενό των Θερμοπυλών άρχισαν να λεηλατούν τα περίχωρα. Τότε ο αρχηγός τους, ο Βρέννος, έμαθε ότι το μεγαλύτερο μέρος των Ελλήνων που υπεράσπιζαν το Στενό κατάγονταν από την Αιτωλία, οπότε και σκέφτηκε ότι εάν έστελνε ένα μέρος του στρατού του εκεί, θα ανάγκαζε τους Αιτωλούς να αφήσουν τις Θερμοπύλες και να φύγουν τρέχοντας για να σώσουν τα σπίτια τους.
Πράγματι αρκετές χιλιάδες Γαλατών εισέβαλαν στην Αιτωλία καίγοντας, καταστρέφοντας και σκοτώνοντας. Ο Παυσανίας περιγράφει βάναυσες και εμετικές σκηνές από τα πεπραγμένα των Γαλατών, ειδικά στην πόλη Κάλλιον που την κατέστρεψαν ολοσχερώς. Τότε ήταν που οι Αιτωλές άρπαξαν τα όπλα και έτρεξαν να τους αντιμετωπίσουν και τελικά να τους νικήσουν.
Καθώς οι Γαλάτες στην Αιτωλία καταστράφηκαν, εκείνοι που βρίσκονταν στις Θερμοπύλες δεν το γνώριζαν και συνέχιζαν την πολιορκία των Στενών και τη λεηλασία της περιοχής. Και είναι η λεηλασία, σύμφωνα με τον Παυσανία, που αγανάκτησε τους κατοίκους της Ηράκλειας και τους έκανε να πάνε στον Βρέννο και να του προδώσουν το μυστικό πέρασμα της Ανοπαίας Ατραπού, εκείνο που είχε προδώσει και ο Εφιάλτης στον Ξέρξη.
Για να μην βρεθούν περικυκλωμένοι, οι υπερασπιστές του Στενού υποχώρησαν και οι Γαλάτες ξεχύθηκαν στον βοιωτικό κάμπο. Κάπου εκεί ο Βρέννος έμαθε για τον πλούτο των Δελφών, οπότε έβαλε στόχο του την ιερή πόλη των Ελλήνων.
Εν τω μεταξύ, όπως αναφέρει ο Διόδωρος ο Σικελιώτης, κάποιοι κάτοικοι των Δελφών ζήτησαν χρησμό από τον Απόλλωνα κι εκείνος τους καθησύχασε λέγοντάς του ότι θα τον σώσουν οι «λευκές κόρες». Πράγματι, ο Βρέννος οδήγησε τον στρατό του στους Δελφούς, όπου οι υπερασπιστές Φωκείς, Αιτωλοί, Λοκροί και ένα μικρό στράτευμα που ήρθε από την Αχαΐα, δεν ξεπερνούσαν τους τρεις χιλιάδες. Οι Έλληνες εν τέλει νίκησαν την κρίσιμη μάχη, μόνο που όλοι οι αρχαίοι ιστορικοί την παρουσιάζουν μ’ έναν συγκεκριμένο τρόπο, εντελώς υπερφυσικό.
Ο Παυσανίας αναφέρει χιόνι, κεραυνούς και θεούς, τον Απόλλωνα, την Αθηνά και την Άρτεμη. Ο Ιουστίνος αναφέρει ότι πολέμησαν οι παρθένες και τον ήχο των όπλων τους τον άκουγαν οι ιερείς που βρίσκονταν στους Δελφούς. Την αναφορά στις θεές ίσως κάποιοι να την εκλαμβάνουν ως αληθινή, αλλά όσοι δεν διακατέχονται από φαντασιώσεις και δεισιδαιμονίες, μπορούν να αντιληφθούν ότι είναι κεκαλυμμένη αναφορά στις γυναίκες που συμμετείχαν στη μάχη.
Ποιο, όμως, μπορεί να ήταν το «απαγορευμένο» και «μυστηριώδες» όπλο που χρησιμοποιήθηκε στη μάχη των Δελφών, το οποίο κατέκαψε τους Γαλάτες, έβγαζε δυνατούς ήχους, πετούσε κεραυνούς και προκαλούσε χιόνι;
Οι ιερείς των Δελφών, που ήλεγχαν την αμφικτιονία, τη συμμαχική ένωση διαφόρων ελληνικών πόλεων, από αρχαιοτάτους χρόνους είχαν θεσπίσει συγκεκριμένους κανόνες τόσο για την ειρηνική συμβίωση όσο και για τις πολεμικές συρράξεις, όπως στη σύγχρονη εποχή έχουμε τη συμφωνία της Γενεύης για το τι ενδείκνυται και τι όχι στις μάχες. Δυόμιση χιλιάδες χρόνια πριν οι Δελφοί είχαν απαγορεύσει τη χρήση βιολογικών όπλων (δηλητηρίαση των νερών και χωραφιών), τις σφαγές αμάχων και ανδρών που παραδόθηκαν, τη θανάτωση των αγγελιαφόρων και των πρέσβεων, την καταστροφή της γης κ.λπ. Ένα όπλο που χρησιμοποιήθηκε από τους Θηβαίους στον Πελοποννησιακό Πόλεμο ήταν το φλογοβόλο, όχι το φορητό της σύγχρονης εποχής, αλλά σε μορφή πύργου που πλησίαζε τα τείχη των αντιπάλων και έκαιγε όσους βρίσκονταν πάνω σε αυτά, όπως και το εσωτερικό της πόλης. Ο Θουκυδίδης στην Ιστορία του αναφέρει ότι χρησιμοποιήθηκε σε δυο πολιορκίες και μετά δεν κάνει άλλη αναφορά, κάτι που μας οδηγεί να πιστέψουμε ότι απαγορεύτηκε λόγω της καταστροφής που προκαλούσε και της βαναυσότητάς του ως φονικού όπλου.
Η περιγραφή της μάχης των Δελφών κατά την επιδρομή των Γαλατών είναι παρόμοια με την αναφορά της μάχης των Δελφών που δόθηκε την εποχή των Περσικών Πολέμων. Τότε οι Πέρσες αντιμετωπίστηκαν ξανά από κάποιους θεούς και ήρωες, οι οποίοι ήταν όλοι τους αρσενικοί. Το παράξενο της περιγραφής έγκειται στο ότι έπεφταν πάνω στους Πέρσες πέτρες και βράχια που τους σκότωναν και τελικά τους οδήγησαν να υποχωρήσουν. Το μυστικό όπλο που χρησιμοποιήθηκε τότε πιθανολογώ ότι ήταν οι καταπέλτες, μια εφεύρεση που είχε απαγορευτεί τότε, αλλά άρχισε να χρησιμοποιείται στις μάχες κανονικά αρκετά χρόνια αργότερα. Το όπλο που χρησιμοποίησαν οι υπερασπιστές και οι υπερασπίστριες των Δελφών την εποχή των Γαλατών ήταν τα φλογοβόλα, τα οποία έβγαζαν στριγκούς ήχους, πετούσαν τις γλώσσες φωτιάς σαν κεραυνούς και την επόμενη μέρα, αφού είχε κατακαεί και το δάσος, ο αέρας σήκωσε τη στάχτη και την έριξε έτσι που να μοιάζει σαν χιόνι.
Ένα άλλο θολό σημείο της περιγραφής που κάνει ο Παυσανίας είναι ο πανικός που τύλιξε τους Γαλάτες το βράδυ και τους οδήγησε να σφάζουν στα τυφλά ο ένας τον άλλον. Ας φανταστούμε λίγο την κατάσταση: οι Γαλάτες έχουν αποδεκατιστεί από τα φλογοβόλα και υποχωρούσαν κατατρομαγμένοι και πληγωμένοι. Κατασκήνωσαν σ’ ένα σημείο για να ξεκουραστούν και να συνέλθουν, όταν μέσα στη νύχτα, που ο κάθε ήχος μοιάζει απειλητικός και τρομάζει, άκουσαν ήχους και νόμιζαν ότι τους επιτίθενται. Λογικά εκείνο που άκουσαν θα ήταν κάποιοι πολεμιστές που τους πλησίαζαν. Αυτοί πιθανολογώ ότι είτε ήταν άνδρες της οπισθοφυλακής τους είτε ήταν κάποιοι που είχαν αποσπαστεί νωρίτερα από το κυρίως στράτευμα για στρατηγικούς λόγους, αλλά λόγω του φόβου θανάτου που τους είχε πλημμυρίσει δεν μπορούν να αντιληφθούν τι τους πλησιάζει. Το αποτέλεσμα ήταν να σφαχτούν αναμεταξύ τους. Αυτή η εξήγηση δεν είναι διόλου υπερβολική, αφού ανάλογες περιπτώσεις αναφέρονται από τους αρχαίους ιστορικούς, αλλά και από σύγχρονους για πρόσφατες μάχες.
Εν κατακλείδι, στους Δελφούς χρησιμοποιήθηκε ένα όπλο που είχαν απαγορεύσει τη χρήση του οι Αμφικτίονες, το φλογοβόλο, και ο πανικός που έκανε τους Γαλάτες να σφαχτούν αναμεταξύ τους προκλήθηκε από λάθος της επικοινωνίας τους.
Φίλες και φίλοι, μείνετε συντονισμένοι στην Κοιλάδα της Γνώσης για περισσότερα άρθρα ιστορικής, λογοτεχνικής και λοιπής φύσης, παρουσιάσεις βιβλίων, συνεντεύξεις και κληρώσεις…