Ακούμε κατά καιρούς, ειδικά σε περιόδους πολιτικής όξυνσης ή αναψηλάφησης περιστατικών της ιστορίας μας, ότι εμείς οι Έλληνες έχουμε την… μοναδική κατάρα σε όλη την υφήλιο να αλληλοφαγωνόμαστε και να αλληλοσκοτωνόμαστε με συνεχείς εμφυλίους πολέμους. Λένε μάλιστα πως αυτό είναι και στο… DNA μας.
Τα παραδείγματα που φέρνουν είναι κυρίως:
- ο Πελοποννησιακός Πόλεμος (που ήταν μεν εμφύλιος, αλλά διακρατικός),
- οι δύο εμφύλιοι πόλεμοι (1823-5) μέσα στην Επανάσταση του ‘21 και
- ο εμφύλιος πόλεμος μεταξύ 1943 και 1949, μέσα και μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Αυτός ο μύθος έχει τρεις άρρητες συνιστώσες, όπου υποτίθεται πως οι Έλληνες είναι μοναδικοί που κάνουν:
- εμφυλίους πολέμους γενικά,
- εμφυλίους πολέμους εν μέσω της επανάστασής τους ή αμέσως μετά και
- εμφυλίους πολέμους αμέσως μετά από πόλεμο.
Πάμε να αποδομήσουμε αυτούς τους τρεις μύθους με τη σειρά.
Μύθος #1: Οι Έλληνες είναι οι μοναδικοί που κάνουν εμφυλίους πολέμους.
Ας ξεκινήσουμε με τη Γαλλία, ίσως το πιο χαρακτηριστικό αντιπαράδειγμα στην Ευρώπη. Σε διάστημα μόλις τριάντα έξι ετών (από το 1562 ως το 1598), έλαβαν χώρα δέκα εμφύλιοι πόλεμοι, όπου οι καθολικοί και οι προτεστάντες Γάλλοι (οι λεγόμενοι Ουγενότοι) σφαγίαζαν ο ένας τον άλλον χωρίς έλεος. Σε αρκετούς πολέμους συμμετείχαν και ξένες δυνάμεις, με τον συνολικό αριθμό των νεκρών να εκτιμάται σε δύο έως τέσσερα εκατομμύρια. Η περίφημη σφαγή της Νύχτας του Αγίου Βαρθολομαίου έγινε στο πλαίσιο εκείνων των πολέμων, με κάποιες χιλιάδες αμάχων να σφαγιάζονται μέσα σε λίγες μόλις ώρες.
Αν και μετά από τόσους νεκρούς θα περίμενε κανείς τα πράγματα να έχουν ηρεμήσει στην Γαλλία τον επόμενο αιώνα (17ο), θα έκανε μεγάλο λάθος. Οι προτεστάντες έκαναν μεγάλες εξεγέρσεις μεταξύ 1622 και 1629, ενώ σημειώθηκαν και δύο εξεγέρσεις με πολιτειακά και οικονομικά κίνητρα μεταξύ 1648 και 1653. Ο συνολικός απολογισμός των νεκρών αυτών των εξεγέρσεων ανέρχεται σε αρκετές δεκάδες χιλιάδες.
Ο 18ος αιώνας ξεκίνησε με μία ακόμα εξέγερση προτεσταντών μεταξύ 1702 και 1710 και κύλησε σχετικά αναίμακτα (για τα δεδομένα της Γαλλίας), μέχρι το 1789 και την Γαλλική Επανάσταση. Μόνο την περίοδο της Τρομοκρατίας (1793-4), όπου την εξουσία είχαν οι Ιακωβίνοι του φονιά Ροβεσπιέρου, εκτελέστηκαν τουλάχιστον 40.000 άνθρωποι, ενώ αντεπαναστάσεις των Γάλλων βασιλοφρόνων, όπως αυτή στην Βενδέα (1793-6), κατέληξαν σε εκατοντάδες χιλιάδες νεκρούς.
Πάμε τώρα στη γειτονική Ισπανία. Μόνο τον 19ο αιώνα, η Ισπανία σπαράχτηκε από τρεις εμφυλίους πολέμους (1833-40, 1846-9 και 1872-6), τους λεγόμενους Καρλικούς, με διάφορες φράξιες να αιματοκυλούν τη χώρα στην προσπάθειά τους να κατακτήσουν τον θρόνο, αδιαφορώντας για τις δεκάδες χιλιάδες νεκρούς που άφησαν στο διάβα τους. Παρόμοιο αιματοκύλισμα έγινε και στον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο του 1936-9, με τις ρίζες του να ανάγονται στους Καρλικούς Πολέμους αλλά και στην τριετή φιλελεύθερη περίοδο του 1820-3, που επίσης καταπνίγηκε στο αίμα από τον γαλλικό στρατό που έμεινε γνωστός ως «Οι Εκατό Χιλιάδες Γιοι του Αγίου Λουδοβίκου».
Αν θέλουμε τον πιο αιματηρό σύγχρονο εμφύλιο, θα πρέπει να πάμε στον Δεύτερο Εμφύλιο Πόλεμο του Κονγκό (1998-2003), γνωστό και ως Παγκόσμιο Πόλεμο της Αφρικής επειδή συμμετείχαν σχεδόν όλα τα αφρικανικά κράτη. Οι εκτιμήσεις κάνουν λόγο για έξι εκατομμύρια νεκρούς.
Μύθος #2: Οι Έλληνες είναι οι μοναδικοί που κάνουν εμφύλιο πόλεμο εν μέσω της επανάστασής τους ή αμέσως μετά.
Ξεκινάμε με την Ιρλανδία. Μεγάλο μέρος του νησιού είχε αποσχιστεί από το Ηνωμένο Βασίλειο μετά τον Πόλεμο της Ιρλανδικής Ανεξαρτησίας του 1919-21, όμως κάποιοι Ιρλανδοί ήταν εναντίον της σχετικής συνθήκης: ήθελαν όλο το νησί και αυτό προκάλεσε έναν εμφύλιο πόλεμο μεταξύ των Ιρλανδών που ήταν υπέρ και των Ιρλανδών που ήταν κατά της συνθήκης, στον οποίο μάλιστα δολοφονήθηκε και η εμβληματική μορφή του Πολέμου της Ανεξαρτησίας, ο Μάικλ Κόλινς.
Στην αντίπερα όχθη του Ατλαντικού, στον Αμερικανικό Πόλεμο της Ανεξαρτησίας (1775-83), όχι μόνο δεν ήταν όλοι οι Αμερικανοί των Δεκατριών Αποικιών υπέρ της Ανεξαρτησίας, αλλά οι βασιλόφρονες (γνωστοί και ως «Τόρηδες») πολέμησαν στο πλευρό της Μεγάλης Βρετανίας, σε μονάδες όπως το Βασιλικό Σύνταγμα της Νέας Υόρκης. Μετά την Ανεξαρτησία, υπήρξαν εξεγέρσεις αγροτών, όπως στη Μασαχουσέτη μεταξύ 1786 και 1787.
Ακόμα και στην Ασία υπάρχουν αντιπαραδείγματα. Στον Πρώτο Πόλεμο της Ινδοκίνας (1946-54) οι Βιετναμέζοι πολεμούσαν τόσο μεταξύ τους όσο και εναντίον των Γάλλων και φυσικά συνέχισαν να πολεμούν μεταξύ τους και μετά τη γαλλική αποχώρηση. Στην Κίνα, ο εμφύλιος πόλεμος μεταξύ κομμουνιστών και εθνικιστών ξεκίνησε το 1927, μπήκε προσωρινά στην άκρη μεταξύ 1937 και 1945 λόγω της ιαπωνικής εισβολής και συνεχίστηκε αμέσως μετά τη λήξη του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου έως και το 1949, αφήνοντας εκατομμύρια νεκρούς πίσω του.
Μύθος #3: Οι Έλληνες είναι οι μοναδικοί που κάνουν εμφυλίους πολέμους αμέσως μετά από πόλεμο.
Αρκεί να κοιτάξει κανείς το τι έγινε αμέσως μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, κυρίως στις ηττημένες χώρες της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης. Στη Γερμανία έγιναν τρία ακροδεξιά πραξικοπήματα, σε ένα εκ των οποίων μάλιστα κατελήφθη πρόσκαιρα το Βερολίνο το 1920, και τρεις μεγάλες ακροαριστερές εξεγέρσεις, με μία από αυτές να καταφέρνει να εγκαθιδρύσει σοσιαλιστική δημοκρατία στο Μόναχο από τον Νοέμβριο του 1918 ως τον Απρίλιο του 1919. Πραξικόπημα έγινε και στην Βουλγαρία το 1923, με βίαιη καταστολή, ενώ το πρόσκαιρο σοβιετικό καθεστώς στην Ουγγαρία έπεσε με τη βοήθεια του ρουμανικού στρατού. Το αυτοκρατορικό καθεστώς της Αυστρίας κατέρρευσε με πάταγο και συγκρούσεις παραστρατιωτικών, που άνοιξαν τον δρόμο για τον εμφύλιο πόλεμο του 1934.
Οι περιπτώσεις των βαλτικών χωρών –Εσθονία, Λετονία, Λιθουανία– και της Φινλανδίας είναι πολύ πιο αιματηρές: εκτός του πολέμου εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης, οι χώρες αυτές είχαν να αντιμετωπίσουν και εμφύλιους πολέμους ή εξεγέρσεις στα ίδια τους τα εδάφη, καθώς και ανταρσίες των γερμανικών μισθοφορικών σωμάτων (Freikorps) που είχαν μισθώσει. Μόνο στη Φινλανδία σημειώθηκαν περίπου 40.000 νεκροί σε έναν πληθυσμό μόλις τριών εκατομμυρίων, ποσοστό 1,4%, μέσα σε μόλις τρεις μήνες.
Η πιο αιματηρή περίπτωση είναι φυσικά η Ρωσία, όπου ο εμφύλιος ξεκίνησε ήδη το 1917, εν μέσω του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, και κράτησε ως το 1922, με απολογισμό έως και δέκα εκατομμυρίων νεκρών.
Εν κατακλείδι
Είναι προφανές, από την απλή εξέταση κλασικών στιγμιοτύπων της παγκόσμιας ιστορίας, ότι οι Έλληνες δεν είμαστε οι μοναδικοί με την κατάρα στο… DNA τους να αλληλοφαγώνονται με εμφυλίους. Γιατί όμως ακούμε την ίδια ανοησία ξανά και ξανά, ακόμα και από υποτιθέμενα σοβαρούς ανθρώπους; Άλλωστε όλα τα ιστορικά γεγονότα που αναφέρθηκαν παραπάνω είναι διαθέσιμα άμεσα, εύκολα και δωρεάν για όλους στο διαδίκτυο. Οι λόγοι λοιπόν, σύμφωνα με τη γνωσιακή επιστήμη, είναι ένα μείγμα από:
- άκριτο μιμητισμό («το άκουσα κάπου, δεν το έψαξα ούτε το σκέφτηκα και το λέω κι εγώ»),
- άγνοια ιστορίας και πνευματική οκνηρία (ούτε ξέρουν τα γεγονότα ούτε θέλουν να τα ερευνήσουν),
- αγελαία συμπεριφορά («το λένε όλοι, άρα δεν μπορώ να πάω εγώ κόντρα»),
- ροπή προς τη μιζέρια («μου αρέσει να μιζεριάζω και αυτό συμφωνεί με τη μιζέρια μου, άρα ας το παπαγαλίσω») και
- εγωκεντρική μεροληψία (θεωρεί ό,τι τον αφορά -π.χ. την οικογένειά του, τη χώρα του κ.λπ.- πιο σημαντικό, ακόμα και μοναδικό, σε σχέση με αντίστοιχα «ξένα»).