του συντάκτη μας, Αντώνη Αντωνιάδη
Το σκοτάδι πάντα προκαλούσε τρόμο στους ανθρώπους. Ακόμα και σήμερα, που η επιστήμη έχει εξηγήσει και εκλογικεύσει σχεδόν τα πάντα, υπάρχουν άνθρωποι που φοβούνται το σκοτάδι. Σκεφτείτε λοιπόν, να ζούσατε σε παλαιότερες εποχές, τότε που κάθε ήχος, φως, χρώμα, θα μπορούσε να σας προκαλέσει πανικό. Επίσης σκεφτείτε ότι σε εκείνες τις εποχές τα τέρατα, οι θεοί, τα θαύματα δεν ήταν απλώς παραμύθια, αλλά η ολοζώντανη, πάλλουσα, πραγματικότητα, αφού όλοι σχεδόν μιλούσαν και αναφέρονταν σε αυτά σαν να μην ήταν απλώς τρομακτικές ιστορίες, αλλά πραγματικά γεγονότα.
Παραδείγματος χάριν, σήμερα εάν έβγαινε κάποιος γείτονας και έλεγε ότι το προηγούμενο βράδυ είδε ένα φάντασμα ή ένα τρομερό τέρας, ελάχιστοι άνθρωποι θα τον πίστευαν ενώ οι περισσότεροι θα τον κορόιδευαν και θα νόμιζαν ότι τα έχει χάσει. Στις παλιές εποχές όμως, σχεδόν όλοι θα τον άκουγαν και θα πείθονταν ότι πράγματι είδε αυτό που ισχυριζόταν, οπότε θα κλείνονταν στα σπίτια τους και θα ζητούσαν βοήθεια από τους θεούς, εκτός από κάποιους θαρραλέους που θα έβγαιναν τη νύχτα προς άγραν του τέρατος.
Ένα από τα πιο ευφάνταστα στρατηγήματα των αρχαίων καταγράφει ο Ηρόδοτος στο βιβλίο του Ουρανία. Είμαστε στον 6ο αι. π.Χ., λίγο πριν εισβάλουν οι Πέρσες, και οι Φωκείς βρίσκονται σε οξεία αντιπαράθεση με τους γείτονές τους, τους Θεσσαλούς. Η Φωκίδα ήταν στρατηγικής σημασίας: τα περάσματα του βουνού και η εγγύτητα στο μαντείο των Δελφών έκαναν την περιοχή αντικείμενο πολιτικής και θρησκευτικής διεκδίκησης. Ο έλεγχος ή η επιρροή στην Αμφικτιονία και στο μαντείο σήμαινε κύρος και δυνατότητα να επηρεάζονται αποφάσεις που αφορούσαν θρησκευτικά και πολιτικά ζητήματα. Οι Θεσσαλοί, με την άνοδο της ισχύος τους, επιδίωκαν να επεκτείνουν την επιρροή τους στην περιοχή, γεγονός που οδήγησε σε τοπικές συγκρούσεις και σε επεισόδια όπως οι λεγόμενοι Ιεροί Πόλεμοι. Οι Φωκείς, για να προστατεύσουν την επικράτειά τους και τα οικονομικά και θρησκευτικά τους συμφέροντα, συγκρούονταν με τις θεσσαλικές δυνάμεις που επιδίωκαν να ελέγξουν τα περάσματα και τις επικοινωνίες της περιοχής. Σε μια τέτοια περίοδο έντασης, οι Φωκείς βρέθηκαν εγκλωβισμένοι στον Παρνασσό, πιεζόμενοι από τους Θεσσαλούς.
Τότε εμφανίζεται ο Τελλίας, μάντης με κύρος και φήμη· στις παραδόσεις παρουσιάζεται ως ευφυής σύμβουλος, μέλος μιας οικογένειας μάντεων που απολάμβανε σεβασμό και είχε στενές σχέσεις με τα θρησκευτικά κέντρα της εποχής. Ο ρόλος του δεν ήταν απλώς προφητικός, γνώριζε τις θρησκευτικές ευαισθησίες του λαού και μπορούσε να τις εκμεταλλευτεί στρατηγικά. Βλέποντας τους Φωκείς απελπισμένους, ο Τελλίας πρότεινε ένα τέχνασμα που συνδύαζε γεωγραφική ευφυΐα, οπτική εντύπωση και ψυχολογική πίεση: επέλεξε από το στράτευμα 600 δυνατούς άνδρες, τους έβαψε το σώμα και τα όπλα με γύψο ή ασβέστη και τους έδωσε οδηγίες να επιτεθούν τη νύχτα στο στρατόπεδο των Θεσσαλών, σκοτώνοντας όσους δεν ήταν βαμμένοι.
Το βράδυ, όταν οι φρουροί του θεσσαλικού στρατοπέδου είδαν να βγαίνουν από το βαθύ σκοτάδι κάτασπρες μορφές και να τους επιτίθενται, νόμισαν ότι ήταν φαντάσματα ή τέρατα και έτρεξαν να σωθούν, φωνάζοντας και ουρλιάζοντας. Οι υπόλοιποι Θεσσαλοί ξύπνησαν απότομα από την οχλοβοή, είδαν τις λευκές μορφές να τριγυρνάνε λυσσασμένα για σφαγή και δεν στάθηκαν καν να σκεφτούν εάν ήταν αληθινά ή κάποιο τέχνασμα. Η πίστη στο υπερφυσικό, ο φόβος του σκοταδιού και η αιφνιδιαστική επίθεση δημιούργησαν μαζική σύγχυση και πανικό, με τους Φωκείς να να σφάζουν περίπου 4.000 αποτρελαμένους και κατατρομαγμένους Θεσσαλούς.
Η ιστορία αυτή δείχνει πόσο κρίσιμος ήταν ο ηθικός παράγοντας και ο φόβος στην έκβαση μιας μάχης στην αρχαιότητα. Απλές, φθηνές καινοτομίες –όπως το βάψιμο των στρατιωτών– μπορούσαν να έχουν αποφασιστικό αποτέλεσμα όταν συνδυάζονταν με την εκμετάλλευση θρησκευτικών δοξασιών και τοπικών γεωγραφικών πλεονεκτημάτων. Ο Τελλίας, ως μάντης και σύμβουλος, χρησιμοποίησε την επιρροή του στις πεποιθήσεις των ανθρώπων για να μετατρέψει την πίστη σε όπλο· το αποτέλεσμα ήταν μια νίκη που βασίστηκε περισσότερο στην εντύπωση και την ψυχολογία παρά στην αριθμητική υπεροχή ή στην ανοιχτή μάχη.
Φίλες και φίλοι, μείνετε συντονισμένοι στην Κοιλάδα της Γνώσης για περισσότερα άρθρα ιστορικής, λογοτεχνικής και λοιπής φύσης, παρουσιάσεις βιβλίων, συνεντεύξεις και κληρώσεις…