Στις 12 Μαΐου, η αγγλική εφημερίδα The Guardian δημοσιοποίησε τη λίστα με τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών που έχουν κυκλοφορήσει στα αγγλικά, προκαλώντας ποικίλες αντιδράσεις. Στο άρθρο αυτό θα δούμε πώς καταρρέει κάθε αξιοκρατικό κριτήριο που η ίδια η εφημερίδα είχε θέσει στον εαυτό της και πώς αυτή η λίστα μας λέει περισσότερα για την ίδια την εφημερίδα παρά για τα βιβλία.
Η εφημερίδα The Guardian δεν είναι τυχαία· είναι ένας κολοσσός. Ιδρύθηκε το 1821 (!!) στο Μάντσεστερ ως The Manchester Guardian, μετονομάσθη στη σημερινή της ονομασία το 1959 και αργότερα μετέφερε την έδρα της στο Λονδίνο. Έχει 1,3 εκατομμύρια συνδρομητές σε όλο τον κόσμο, ο ιστοχώρος της είναι ο 5ος σε επισκεψιμότητα ειδησεογραφικός ιστοχώρος παγκοσμίως, ενώ η ψηφιακή εφαρμογή της έχει 1 εκατομμύριο ενεργούς χρήστες κάθε μέρα. Είναι η εφημερίδα που αποκάλυψε τα έγγραφα παρακολουθήσεων του πρώην συνεργάτη της NSA, Έντουαρντ Σνόουντεν, τη χρησιμοποίηση δεδομένων εκατομμυρίων χρηστών του Facebook από την Cambridge Analytica για πολιτικούς σκοπούς, καθώς και πολλά άλλα σκάνδαλα. Επίσης, δημοσιεύει ποικίλο υλικό λογοτεχνικών θεμάτων, όπως κριτικές βιβλίων, συνεντεύξεις συγγραφέων, αναλύσεις λογοτεχνικών ρευμάτων και λίστες κορυφαίων βιβλίων, με βαρύνουσα σημασία στον αγγλόφωνο κόσμο και όχι μόνο.
Η λίστα που δημοσίευσε η εφημερίδα στις 12 Μαΐου λοιπόν ισχυρίζεται ότι περιέχει τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών που έχουν εκδοθεί στα αγγλικά. Προσέξτε: αυτό δεν σημαίνει μόνο όλα όσα πρωτοκυκλοφόρησαν στα αγγλικά, αλλά και όλα όσα μεταφράστηκαν οποιαδήποτε στιγμή στα αγγλικά. Π.χ., το μυθιστόρημα «Η Μυστική Ζωή» του Άγγελου Τερζάκη δεν ήταν επιλέξιμο γιατί δεν έχει μεταφραστεί στα αγγλικά, αλλά το μυθιστόρημά του «Η Μενεξεδένια Πολιτεία» έχει μεταφραστεί στα αγγλικά (Halstead Press, 2001), άρα ήταν επιλέξιμο. Επομένως, μπορούμε να υποθέσουμε ότι πολλά από τα κορυφαία μυθιστορήματα κάθε χώρας, από τον Ισημερινό ως την Ταϊβάν και από τη Φινλανδία έως την Κένυα, εκτός ίσως από τα πολύ πρόσφατα, είναι επιλέξιμα γιατί έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά. Όσο για το τι σημαίνει «τα καλύτερα», αυτό δεν ορίζεται ούτε και θα μπορούσε κιόλας, οπότε δεν θα σταθούμε καθόλου σε αυτό. Άλλο είναι το πρόβλημα της λίστας…
Ποιοι αποφάσισαν για τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα της λίστας; Η εφημερίδα ζήτησε από 172 ανθρώπους –σύμφωνα με την ίδια, συγγραφείς, κριτικούς και ακαδημαϊκούς– να επιλέξουν από 10 βιβλία ο καθένας, ταξινομημένα κατά σειρά προτίμησης (πρώτα το καλύτερο του κάθε ψηφοφόρου, μετά το δεύτερο καλύτερο κ.ο.κ.). Η εφημερίδα δεν δημοσίευσε πώς ακριβώς από αυτές τις 1720 ψήφους προέκυψε η τελική επιλογή των 100 μυθιστορημάτων, αλλά ένας μαθηματικός, ο Matthew Aldridge, μάλλον ανακατασκεύασε τον μαθηματικό τύπο: το 1ο βιβλίο κάθε ψηφοφόρου παίρνει 30 πόντους, το 2ο 29, κ.οκ., μέχρι το 10ο που παίρνει 21. Οι πόντοι όλων των βιβλίων αθροίζονται και τα 100 βιβλία με τους περισσότερους πόντους αποτελούν τη λίστα.
Ποιοι είναι αυτοί οι 172 ψηφοφόροι; Ένα τεράστιο ποσοστό τους είναι Αγγλοσάξωνες (Ηνωμένο Βασίλειο, Η.Π.Α., Καναδάς, Ιρλανδία, Αυστραλία και Νέα Ζηλανδία), περίπου 80-85% του συνόλου. Ο υπόλοιπος κόσμος αντιπροσωπεύεται από μόλις… 15-20%, όμως πολλοί εξ αυτών έχουν μεν υπηκοότητα μη αγγλοσαξωνικών χωρών αλλά είτε ζουν τώρα είτε έχουν περάσει πολλά χρόνια σε αγγλοσαξωνικές χώρες. Επίσης, από τους 172 ψηφοφόρους, ένα μεγάλο ποσοστό (περίπου 10%) είναι εργαζόμενοι της εφημερίδας –με χαρακτηριστικό παράδειγμα την ίδια την αρχισυντάκτρια, την Katharine Viner–, και ένα ακόμα μεγαλύτερο είναι τακτικοί αρθρογράφοι της. Αυτό είναι και το πρώτο προβληματικό στοιχείο της λίστας: όταν οι ψηφοφόροι σου είναι σχεδόν όλοι Αγγλοσάξωνες ή αγγλοσαξωνικής παιδείας ή/και πολιτισμικής επιρροής, λογικό και επόμενο είναι τα αναγνώσματά τους να είναι κατά κύριο λόγο αγγλοσαξωνικά· όπως λογικό και επόμενο θα ήταν αν ρωτούσαμε 1000 Γάλλους ποια είναι τα 100 καλύτερα βιβλία να μας έλεγαν σε ποσοστό 90% γαλλικά βιβλία. Και αυτό ακριβώς συμβαίνει: η συντριπτική πλειονότητα των 100 μυθιστορημάτων της λίστας είναι από Αγγλοσάξωνες συγγραφείς.
Πάμε τώρα στα 100 μυθιστορήματα της λίστας. Από τις εκατοντάδες γλώσσες του κόσμου, μόλις 7 αντιπροσωπεύονται στις 100: τα 77 βιβλία έχουν γλώσσα πρώτης έκδοσης την αγγλική, μόλις 7 τη γερμανική, 6 τη ρωσική, 3 τη γαλλική, 3 την ιταλική, 3 την ισπανική, και 1 την… κορεατική, όπερ και προκύπτει το σχεδόν 80% βιβλίων Αγγλοσαξώνων συγγραφέων που προαναφέραμε. Και να φανταστείτε ότι σε άρθρο της η ίδια εφημερίδα αναφέρει πως δυστυχώς δεν υπήρχε αρκετός χώρος για όλα τα ιερά τέρατα της αμερικανικής λογοτεχνίας και τους Βρετανούς επιγόνους τους! Ενώ η ίδια η εφημερίδα έχει δηλώσει πολλάκις πως ενδιαφέρεται για την ισότητα, την ποικιλία και την διαφορετικότητα, δημοσιεύει λίστα που έχει σχεδόν αποκλειστικά Αμερικανούς και Βρετανούς και έχει όμως τη θρασύτητα να κλαίγεται που δεν μπορούσε να βάλει κι άλλους Αμερικανούς και Βρετανούς.
Φυσικά ούτε ένα βιβλίο δεν είναι ελληνικό, αλλά αυτό είναι μάλλον πταίσμα μπροστά στα άλλα βιβλία που λείπουν. Έξω λοιπόν οι «Άθλιοι» και εξορισμένος ο συγγραφέας τους Βίκτωρ Ουγκώ, έξω όλα τα βιβλία του Ονορέ ντε Μπαλζάκ, έξω όχι μόνο ο «Άρχοντας των Δαχτυλιδιών» και ο Τόλκιν αλλά όλη η επική φαντασία, έξω όλη η αστυνομική λογοτεχνία, η Άγκαθα Κρίστι και ο Ρέυμοντ Τσάντλερ, έξω δύο από τα κορυφαία μυθιστορήματα του Ντοστογιέφσκι, ο «Ηλίθιος» και οι «Δαιμονισμένοι», έξω ο Σταντάλ, έξω ο Γκόγκολ. Έξω ολόκληρη η αραβική και η κινέζικη λογοτεχνία, έξω σχεδόν όλη η λατινοαμερικανική λογοτεχνία, έξω, έξω, έξω… Μέσα όμως είναι όχι ένα, ούτε δύο, αλλά… πέντε βιβλία της Βιρτζίνια Γουλφ!
Είναι λογικό όταν μια λογοτεχνική παράδοση, εν προκειμένω η αγγλοσαξωνική, εκπροσωπείται τόσο άνισα στους ψηφοφόρους να εκπροσωπηθεί και άνισα στις επιλογές τους. Τι δεν είναι λογικό; Η επιλογή των ψηφοφόρων. Δεν μπορείς, καλή μου εφημερίδα, να λες ότι φτιάχνεις λίστα με τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας αρκεί να έχουν κυκλοφορήσει στα αγγλικά και να έχεις 80-85% Αγγλοσάξωνες ψηφοφόρους. Ας αντιπαρέλθουμε ότι οι ψηφοφόροι ήταν μόλις 172, το πώς επελέγη ο καθένας, το ότι είχαν μόλις 10 επιλογές και τον μαθηματικό τύπο που διαλέγει τα 100 βιβλία από τις 1720 ψήφους. Πόσο δύσκολο ήταν οι 172 ψηφοφόροι να έχουν κατανεμηθεί πιο αναλογικά και δίκαια στις λογοτεχνικές παραδόσεις όλης της υφηλίου; Π.χ. γιατί να μην είχαμε 20% Αγγλοσάξωνες, 10% Γάλλους, 10% Ρώσους, 10% Ισπανούς, 10% Κινέζους κ.λπ.; Προσοχή: ο Guardian είναι ένας κολοσσός, μια τεράστια εφημερίδα με διασυνδέσεις και κύρος σε όλον τον κόσμο, όχι μια περιφερειακή εφημερίδα της γειτονιάς. Αν ήθελε, μπορούσε να κάνει αυτήν την πιο αντιπροσωπευτική επιλογή ψηφοφόρων, ακόμα και αν ήταν πιο δύσκολο και χρονοβόρο. Δύο μόνοι λόγοι υπάρχουν για να εξηγήσουν γιατί δεν το έκανε: αμέλεια ή πρόθεση.
Δεν έχω κανένα πρόβλημα ούτε με τους Αγγλοσάξωνες (έχω ζήσει τέσσερα χρόνια στον Καναδά, όπου και έκανα το διδακτορικό μου) ούτε με τα βιβλία τους (έχω διαβάσει και λατρέψει εκατοντάδες εξ αυτών). Ούτε και λέω ότι τα βιβλία που βρέθηκαν στα 100 δεν αξίζουν απλά και μόνο επειδή είναι Αγγλοσαξώνων. Μπορεί να έπρεπε όχι μόνο τα 80 αλλά τα… 100 να είναι Αγγλοσαξώνων (ή και κανένα). Λέω ότι αυτό δεν μπορεί να μας το πει μια ομάδα ψηφοφόρων που είναι και οι ίδιοι σχεδόν αποκλειστικά Αγγλοσάξωνες. Ή, αν μη τι άλλο, το όνομα της λίστας θα όφειλε να είναι πιο σεμνό και προσδιοριστικό: π.χ. «τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα σύμφωνα με τους Αγγλοσάξωνες».