Μεταπηδήστε στο περιεχόμενο

Συνέντευξη #9: Χρόνης Μουστάκας

  • Dimitrios 

Φίλες και φίλοι, καλώς ορίσατε στην ένατη συνέντευξη στην Κοιλάδα της Γνώσης! Σήμερα έχουμε την τιμή να φιλοξενούμε τον συγγραφέα Χρόνη Μουστάκα, του οποίου το βιβλίο για την Πρώτη Σταυροφορία Οι Ιππότες του Ουρανού κυκλοφόρησε πρόσφατα (διαβάστε εδώ το σχετικό άρθρο μου).

Πριν τις ερωτήσεις, διαβάστε ένα μικρό βιογραφικό του συγγραφέα:

Γεννήθηκε στον Βόλο με καταγωγή από την Πάρο και την Κύθνο. Ο Φράγκος πρόγονός του φαίνεται πως του έχει αφήσει βιολογικές παρακαταθήκες κι ανοιχτά ζητήματα όπως η αγάπη του στη μεσαιωνική ιστορία. Σπούδασε παιδαγωγικά (Μαράσλειος Αθηνών, Πανεπιστήμιο Πάδοβα, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας). Μιλάει ιταλικά, γαλλικά, αγγλικά, ελληνικά. Εργάστηκε στη δημόσια εκπαίδευση κι επίσης ως δημοσιογράφος με έμφαση πάντα στον πολιτισμό σε εφημερίδες, ραδιοφωνικούς και τηλεοπτικούς σταθμούς. Η τηλεοπτική του εκπομπή «Ex- Libris» παρουσίαζε για πολλά χρόνια τα πιο σημαντικά ονόματα των γραμμάτων και των τεχνών της χώρας. Υπήρξε διευθυντής διάφορων σημαντικών περιοδικών, μέλος του Δ.Σ. του Καλλιτεχνικού Οργανισμού του Δήμου Βόλου, συνεργάτης του ΔΗΠΕΘΕ Βόλου και συνεργάτης του Εργαστηρίου Λόγου και Πολιτισμού του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας. Το μυθιστόρημα «Οι Ιππότες του Ουρανού» γράφτηκε στις Βρυξέλλες όπου την τελευταία δεκαετία ζει ως «ανακλητός μέτοικος». Τα ιστορικά και πραγματολογικά στοιχεία του έργου είναι προϊόν τριετούς έρευνας σε γαλλικές, βελγικές, αγγλικές, ιταλικές κι ελληνικές πηγές. Στο παρελθόν έχει εκδοθεί το παιδικό του μυθιστόρημα «Ονειροβασίες στη Βουνοκορφή των Μύθων» Εκδ. Γραφή.

Και πάμε τώρα στις ερωτήσεις!

Στο βιβλίο σας Οι Ιππότες του Ουρανού δώσατε μορφή χρονικού αντί για μια πιο κλασική μορφή μυθιστορήματος. Τι σας οδήγησε σε αυτή την απόφαση;

Για να μείνω συνεπής στην ατμόσφαιρα του Μεσαίωνα σκέφτηκα μια πραγματική μορφή αφήγησης όπως ήταν οι χρονικογράφοι της εποχής. Όλοι οι χρονικογράφοι που κατέγραψαν τα γεγονότα της Α’ Σταυροφορίας ήταν μοναχοί… Θα σας αναφέρω τον Roberthe Monk που ήταν παρών στη σύνοδο του Κλερμόν, τον Raymond d’Aguillers και τον Foucher de Chartres που συμμετείχαν στην Α’ Σταυροφορία ή τον Guillaume de Tyr που έγραψε αρκετά αργότερα αλλά κάλυψε και τις τρεις πρώτες σταυροφορίες. Έτσι και το δικό μου «χρονικό», το μυθιστόρημά μου δηλαδή, μας το διηγείται ένας από τους ήρωές μου, ο Σκώτος νεαρός μοναχός Αμβρόσιος ο οποίος συμμετέχει στην αποστολή κι επιπλέον υπολογίζεται και στους μάχιμους, γιατί είναι άριστος τοξότης. Ας μη λησμονούμε ότι οι κληρικοί είναι από τους ελάχιστους που γνωρίζουν γραφή κι ανάγνωση εκείνη την εποχή εκτός από τους άρχοντες και τους βασιλιάδες. Το μυθιστόρημα είναι γραμμένο σε ύφος που προσομοιάζει με την τεχνική την οποία οι χρονικογράφοι του μεσαίωνα χρησιμοποιούσαν με τη «μικρή ματιά», την πρωτογενή άμεση πληροφόρηση, την πρωτοπρόσωπη αφήγηση και την απεύθυνση στον αναγνώστη, όταν ακολουθούσαν εκστρατείες ή παρακολουθούσαν αξιοσημείωτα περιστατικά της εποχής τους προκειμένου να τα καταγράψουν.

Πώς κινηθήκατε ώστε να ανασυνθέσετε την Ευρώπη και την Μέση Ανατολή του 11ου αιώνα στους Ιππότες του Ουρανού; Ποιες οι μεγαλύτερες προκλήσεις;

Έρευνα, μελέτη, επιτόπια καταγραφή κι εμπειρία ήταν τα εργαλεία και πολύς χρόνος, που ξεπέρασε τα τρία χρόνια, για να συλλέξω το απαραίτητο υλικό. Επισκέφθηκα κάστρα και σατώ για να δω τη δομή τους. Μουσεία και μεσαιωνικές συλλογές για να αντλήσω πληροφορίες για τους οπλισμούς και την καθημερινή ζωή… Φεστιβάλ μεσαιωνικά όπου γίνονται αναπαραστάσεις της μεσαιωνικής ζωής… Επισκέφθηκα πολλές πόλεις που διαδραμάτισαν ρόλο στην ιστορία ή στη μυθιστορία μου… Το Κλερμόν, τη Ρέιμς, τη Σαρτρ, τη Λιέγη, το Ρεμπέκ… αλλά και στην Ανατολή την Πόλη. Θα αναφέρω χαρακτηριστικά ότι επισκέφτηκα πέντε φορές την Μπουγιόν όπου σώζεται το κάστρο του Γοδεφρείδου κι έγραψα αρκετές σελίδες επιτόπου… Η εκτενής βιβλιογραφία του βιβλίου μου υποδεικνύει επίσης μέρος των έγγραφων πηγών μου. Η μεγάλη πρόκληση σε αυτή την έρευνα ήταν να ενεργοποιήσω τα κατάλληλα προσωπικά φίλτρα για να μη χαθώ στο χάος του Μεσαίωνα και να χρησιμοποιήσω τελικά όσα απέδιδαν με ρεαλισμό κι ακρίβεια τον 11 ο αιώνα και την ατμόσφαιρα μέσα στην οποία ζούσαν και κινούνταν οι ήρωές μου.

Οι κυριότεροι χαρακτήρες στο βιβλίο σας είναι δύο Σκώτοι (ένας μοναχός και ένας πολεμιστής) και ένας Έλληνας αξιωματικός του βυζαντινού στρατού. Πώς τους επιλέξατε; Αποτελεί κάποιος από τους τρεις την μυθιστορηματική σας αντανάκλαση;

Οι ήρωές μου είναι πράγματι τρεις, αλλά τα πρόσωπα που παρουσιάζονται είναι πολλές δεκάδες. Ανάμεσά του υπάρχουν αληθινές ιστορικές προσωπικότητες αλλά και άλλες που είναι αποτέλεσμα της δημιουργικής φαντασίας. Είναι τόσα πολλά αυτά τα πρόσωπα που θα ήταν εξαιρετικά εγωιστικό να περνάω στοιχεία προσωπικά μου στον δικό τους χαρακτήρα…

Κανείς από τους ήρωές μου δεν αποτελεί αντανάκλασή μου. Από την άλλη επειδή μακρινός μου πρόγονος ήταν «φραγκικής» καταγωγής εγκατεστημένος στην Πάρο από όπου προέρχεται η οικογένεια του πατέρα μου σε συνδυασμό με τη ζωή μου την τελευταία δεκαετία στις Βρυξέλλες θα έλεγα ότι έχω μια οικειότητα με τους δυτικούς χαρακτήρες. Τέλος επειδή σας αρέσει η περιπετειώδης φαντασία θα σας πω ότι είμαι πεπεισμένος πως στην «προηγούμενη» ζωή μου ήμουν από την Σκωτία. Είχα γεννηθεί κάπου στα highlands και είχα πάρει μέρος στην Α΄Σταυροφορία… Δεν έχω προσδιορίσει αν ήμουν ευγενής ή χωρικός στην καταγωγή.

Να σημειώσω εδώ ότι οποιαδήποτε αναφορά στο μυθιστόρημά μου σε διάφορες εθνότητες που συμμετείχαν σε αυτή την περιπέτεια είναι ιστορικά τεκμηριωμένη.

Δυσκολευτήκατε κατά την συγγραφή σε σημείο να σκέφτεστε την παραίτηση;

«Δυσκολεύτηκα»; «Παραίτηση»; Δεν υπάρχουν τέτοιες έννοιες για μένα όταν βρίσκομαι σε διαδικασία γραψίματος… Αγαπώ τη γλώσσα, τις λέξεις και το γράψιμο… Για μένα είναι απόλαυση και παιχνίδι και η έρευνα πρόκληση. Όλα με διεγείρουν σε βαθμό που όχι μόνο δεν κουράζομαι και δεν σκέφτομαι την παραίτηση, αλλά αντίθετα όταν τελειώνει κάτι που έγραφα, μικρό ή μεγάλο, μου λείπει από την καθημερινότητά μου κι αρχίζω κάτι άλλο…

Γιατί την Πρώτη Σταυροφορία και όχι π.χ. την Τρίτη ή την Τέταρτη; Να τις περιμένουμε σε επόμενο βιβλίο;

Γιατί η Α’ Σταυροφορία είναι η μεγάλη άγνωστη των σταυροφοριών… Γιατί μου άσκησε ιδιαίτερη γοητεία… Γιατί σε σχέση με τις επόμενες σταυροφορίες έμεινε πιο κοντά στους στόχους του χρέους που ανέλαβαν όσοι πήραν το σταυρό και στρατεύθηκαν και χρήζει ειδικής προσέγγισης… Γιατί είχε δημιουργική συνεργασία με το Βυζάντιο και τον πανούργο αυτοκράτορα Αλέξιο Α΄ Κομνηνό… Γιατί περνάω σχεδόν καθημερινά κάτω από το γιγάντιο άγαλμα του Δούκα της Κάτω Λωρραίνης Γοδεφρείδου ντε Μπουγιόν, Ηγέτη της Α’ Σταυροφορίας και Πρώτου Βασιλιά του Χριστιανικού Βασιλείου της Ιερουσαλήμ και τα λέμε…

Ο Μεσαίωνας ήταν μια βίαιη εποχή διαρκών πολέμων κι ανακατατάξεων, πανδημιών και καταστροφών… Αδύναμοι μπρος στα φαινόμενα της εποχής τους οι άνθρωποι στρέφονταν προς τις θρησκείες, την εσχατολογία, τη δεισιδαιμονία και συχνά είχαν την πεποίθηση ότι πλησιάζει το τέλος του κόσμου. Αυτή η αγωνιώδης αναμονή της συντέλειας κορυφώθηκε κατά τη διάρκεια του μιλένιουμ το 1000 και στα χρόνια που ακολούθησαν.

Τα οικονομικά, δημογραφικά, κοινωνικοπολιτιστικά, θεολογικά αίτια των σταυροφοριών παραμένουν και σήμερα αιτίες πολέμων και μεγάλων μετακινήσεων πληθυσμών. Συνεπώς μπορούμε να πούμε πως, αν και πρόκειται για μια μεσαιωνική ιστορία, ψηλαφεί ταυτόχρονα μια διαχρονικά επίκαιρη πραγματικότητα. Η ιστορία προσφέρει πολλά επίπεδα ανάγνωσης. Ο αναγνώστης θα διαισθανθεί γρήγορα ότι πρόκειται και περί μιας αλληγορίας κι ενός παραλληλισμού με τις συνθήκες που επικρατούν και σήμερα στον κόσμο. Όσο για το επόμενο βιβλίο μου γράφεται ήδη και θα παρουσιασθεί μέχρι τέλους του χρόνου, αλλά δεν μπορώ να σας αποκαλύψω παρά μόνο ότι είναι και πάλι ιστορικό, μεσαιωνικό και με θέμα όπου και πάλι έχει λόγο το Βυζάντιο…

Ποια γεγονότα της Πρώτης Σταυροφορίας θεωρείτε ως τα πιο σημαντικά;

Όλα… Την παραμικρή απόφαση των ηγετών, την οποιαδήποτε μέρα των σταυροφόρων σε ένα αβυσσαλέο οδοιπορικό που κράτησε σχεδόν τέσσερα χρόνια, ακόμη και την πιο «ασήμαντη» μάχη κλπ. Ήταν μια αποστολή για σκληρούς, αποφασισμένους ανθρώπους όπου όλα έμοιαζαν και ήταν πέρα από τα όρια… Αλλά επειδή αντιλαμβάνομαι ότι ίσως αυτό επιζητεί και μια κορωνίδα θα αναφέρω ως τέτοια την 15 η Ιουλίου του 1099 οπότε και τα λάβαρα της χριστιανοσύνης ξανανέμισαν στα τείχη της Ιερουσαλήμ…

Ποια εικόνα έχουν για το Βυζάντιο αλλά και για την Ελλάδα στις Βρυξέλλες, όπου διαμένετε τα τελευταία χρόνια;

Η Ελλάδα είναι δύο πράγματα για τους Βέλγους και τις δεκάδες εθνότητες που ζούνε εδώ… Ένας αρχαίος πολιτισμός που έθεσε τις βάσεις του ευρωπαϊκού πολιτισμού, τον οποίο θαυμάζουν και μελετούν στα σχολεία και τα πανεπιστήμιά τους κι έχει αφήσει τα σημάδια του παντού σε μια πανέμορφη χώρα. Ένας κορυφαίος τόπος διακοπών όπου εκτός των άλλων μπορεί ακόμη να βρει κανείς παλιές ανθρώπινες αξίες αλλά και αγνά προϊόντα διατροφής κλπ… Υπάρχουν πολλοί φιλέλληνες, πολλοί που μαθαίνουν ελληνικά και πολλοί που έχουν σπίτι στην Ελλάδα. Κατά τα άλλα οι περισσότεροι γνωρίζουν ότι η χώρα μας πάντα επιχειρεί να ξεφύγει από την οικονομική κρίση… Το Βυζάντιο το γνωρίζουν λίγο… Όπως κι εμείς άλλωστε. Είναι ζήτημα αν γνωρίζουν κάτι παραπάνω για τις σταυροφορίες που πρόγονοί τους πήραν μέρος… Αλλά εν πολλοίς όσοι γνωρίζουν κάτι εύκολα θεωρούν το Βυζάντιο σαν μια αυτοκρατορία όπου οι Έλληνες είχαν τον πρώτο λόγο.

Γιατί η βιομηχανία του κινηματογράφου δεν έχει αξιοποιήσει ούτε στο ελάχιστο τα 1000+ χρόνια της βυζαντινής ιστορίας; Αν ήταν στο χέρι σας, ποια ταινία με σχετικό θέμα θα γυρίζατε;

Το Βυζάντιο έχει περάσει από πολύ παλιά στα σκοτεινά, ξεχασμένα «ράφια» της παγκόσμιας ιστορίας αν και πρόκειται για την πιο μακραίωνη αυτοκρατορία όλων των εποχών ολόκληρου του κόσμου. Οι λόγοι πολλοί και μεγάλοι αλλά δεν πρόκειται να τους αναλύσω εδώ γιατί ο χώρος δεν επαρκεί… Θα πω μόνο ότι η παρουσία του, η δύναμή του, το επίπεδο του πολιτισμού του και όλα όσα συνέθεσαν το μεγαλείο του δεν ήταν «εύπεπτα» για πολλούς λαούς για μια σειρά δυνατών και διαφορετικών λόγων. Οπότε δε θα έπρεπε να περιμένετε να αντιδράσει διαφορετικά και η εβδόμη τέχνη… Αν θα γύριζα μια ταινία και μόνη για το Βυζάντιο θα γύριζα τα 49 χρόνια της βασιλείας του Βασίλειου Β΄Βουλγαροκτόνου γιατί πρόκειται για τη μεγάλη επιστροφή της Αυτοκρατορίας, πριν να αρχίσει η παρακμή της.

Ποια βιβλία, ταινίες, βιντεοπαιχνίδια σχετικά με τις Σταυροφορίες θα προτείνατε στους αναγνώστες μας; Πώς είδατε την ταινία του Riddley Scott Το Βασίλειο του Ουρανού;

Στο βιβλίο μου συμπεριλαμβάνεται εκτενής βιβλιογραφία με επιλεγμένα βιβλία σχετικά. Θα πρότεινα ωστόσο στους αναγνώστες σας όλα τα βιβλία του Κώστα Κυριαζή και όλα τα βιβλία του Νίκου Κυριαζή με θεματολογία γύρω από το Βυζάντιο και τις σταυροφορίες. Από τα μεταφρασμένα βιβλία ξένων συγγραφέων θα πρότεινα έναν εκπρόσωπο της Δύσης: Grousset, René, Ιστορία των Σταυροφοριών, μτφρ. Ανδρέας Πάγκαλος, Αθήνα, Γκοβόστης… κι ένας εκπρόσωπο της Ανατολής: Maalouf, Amin, Οι Σταυροφορίες από τη σκοπιά των Αράβων, μτφρ. Αγγελική Βάντση, Αθήνα, Λιβάνης.

Η ταινία του Ρίντλει Σκοτ «Το Βασίλειο των Ουρανών» είναι ίσως η πιο εμβληματική ταινία της σύγχρονης εποχής για τις σταυροφορίες. Μου άρεσε πολύ γιατί απέδιδε με μεγάλη επιτυχία την εποχή (κουστούμια, οπλισμοί κλπ), είχε υπέροχη μουσική και πολύ καλές ηθοποιίες αν και θα προτιμούσα μια πιο δυναμική παρουσία από τον Ορλάντο Μπλουμ. Επίσης θα πρέπει κανείς να αγνοήσει μερικές ιστορικές ανακρίβειες κι άλλες τόσες υπερβολές …

Για βιντεοπαιχνίδια είμαι ακατάλληλος να κάνω προτάσεις… Αλλά μπορώ να σας κάνω μεγάλη ανάλυση για ξιφομαχίες με ξύλινα σπαθιά, για σφεντόνες, για τόξα από ευλύγιστη λυγαριά και για σπασμένα κεφάλια από πετροπόλεμο. Έχω μάλιστα εξ αυτών ένα σπουδαίο σημάδι στον κρόταφο με τρία ράμματα που μου προσδίδει γοητεία κι επίμονα παρέμεινε από τα δέκα μου χρόνια στη θέση του.

Τι σας δίδαξε η πολυετής τηλεοπτική σας εκπομπή Ex-Libris;

Στην τηλεοπτική μου εκπομπή Ex Libris που κράτησε πολλά χρόνια παρουσίασα προσωπικότητες όπως: Ευγένιος Σπαθάρης, Ντίνος Χριστιανόπουλος, Δημήτρης Παπαμιχαήλ, Τασώ Καββαδία, Άλκη Ζέη, Χρήστος Γιανναράς… αλλά και Τατσόπουλος, Χωμενίδης, Φακίνου, Διβάνη… Το αρχείο μου μετράει εκατοντάδες συνεντεύξεις… Οπότε με ρωτάτε τι διδάχτηκα και σας απαντώ… Τα πάντα! Από πολύ σημαντικούς ανθρώπους του ελληνικού πνεύματος…

Τι θα συμβουλεύατε κάποιον που θέλει να γράψει και με τι δυσκολίες θα έρθει αντιμέτωπος;

«Συμβουλές… Τι πάει να πει συμβουλές; Δεν είμαι συνηθισμένος να δίνω συμβουλές… Αλλά αφού το ζητάτε…» (φράσεις από το διάλογο του Έτομ με τον Αμβρόσιο)… Θα έλεγα, λοιπόν, πρώτα να αγαπήσει πολύ και με πάθος… Ποιον ή τι πρέπει να το βρει μόνος του. Να διαβάσει πολύ… Να προμηθευθεί πολύ καλά λεξικά. Να μάθει τη γλώσσα και την έκφραση μελετώντας. Να αποκτήσει οπωσδήποτε γνώση βασικών στοιχείων από τη θεωρία της λογοτεχνίας και τη γραμματολογία. Να κατανοήσει τον τρόπο που εκφράζονται και δομούν τις ιστορίες τους κάποιοι σημαντικοί συγγραφείς που θαυμάζει χωρίς να προσπαθήσει να τους μιμηθεί. Να υποταχθεί στην τέχνη. Να είναι ειλικρινής κι αληθινός. Να γράφει καθημερινά αναλώνοντας πολύ χρόνο. Όταν γράφει να νιώθει σαν φυλακισμένο αηδόνι σε κλουβί που κάποιο χέρι μαγικό το ελευθέρωσε σε ανοιχτό ουρανό για να τραγουδάει στους ανθρώπους… Όλα αυτά είναι και οι δυσκολίες του….

Έχουν αλλάξει οι αναγνωστικές συνήθειες των Ελλήνων μετά την κρίση;

Οι Έλληνες που διάβαζαν από πριν, με την πανδημία διάβασαν περισσότερο. Οι πωλήσεις βιβλίων δια μέσου του ηλεκτρονικού εμπορίου αυξήθηκαν κατακόρυφα όπως συνέβη γενικότερα με την κατανάλωση. Οι πωλήσεις ebooks & audiobooks αυξήθηκαν ομοίως σημαντικά…. Από πληροφορίες που έχω παρατηρήθηκε μια αύξηση του ενδιαφέροντος για θέματα που μπορεί να έχουν σύνδεση αληθινή ή φανταστική ή ακόμη και φουτουριστική με φαινόμενα πανδημίας και περιορισμού… Αυξήθηκε επίσης η ζήτηση βιβλίων που αφορούν θέματα ψυχολογίας και ψυχοθεραπείας. Γενικά θα έλεγα ότι οι εποχές είναι δύσκολες για την κλασική προσέγγιση στο βιβλιοπωλείο και τον κόσμο του βιβλίου αλλά είμαι από εκείνους που πιστεύουν ότι το βιβλίο θα αντέξει όσο θα αντέξει και ο ανθρώπινος πολιτισμός… όπως τον γνωρίζαμε τουλάχιστον…

Πώς θα διαμορφώνατε το σχολικό πρόγραμμα ώστε οι μαθητές να αγαπήσουν την λογοτεχνία;

Μεγάλο θέμα… Κάτι απλό που σίγουρα θα έκανα θα ήταν ότι για κάθε τάξη κάθε χρόνο ο υπεύθυνος της γλώσσας θα ετοίμαζε μια λίστα με τριάντα διάσημα βιβλία ή και πιο σύγχρονα από τα οποία τα παιδιά θα έπρεπε να έχουν επιλέξει έξι ή εφτά κατά βούληση για να τα διαβάσουν μέχρι το τέλος της χρονιάς και τουλάχιστον τρία από αυτά για να τα παρουσιάσουν σε ακροατήριο συμμαθητών τους. Αυτό μας κάνει μια εκατοντάδα περίπου βιβλία στα δώδεκα χρόνια της σχολικής ζωής… Σας διαβεβαιώνω ότι θα επρόκειτο για μια μεγάλη αλλαγή σε σχέση με ότι επικρατεί σήμερα.

Πώς μπορούν οι γονείς να σπρώξουν τα παιδιά τους σε αναγνωστικές περιπέτειες;

Να τους διαβάζουν από τότε που θα είναι στην κοιλιά ακόμη… Να τους δωρίσουν βιβλία για βρέφη από τον πρώτο μήνα… Να τους διαβάσουν παραμύθια όταν είναι προνήπια… Περισσότερα παραμύθια όταν θα είναι νήπια… Και άλλα βιβλία όταν φτάσουν στα 8-9 χρόνια τους. Αυτά αρκούν… Τη συνέχεια της σχέσης τους με τη λογοτεχνία και γενικότερα το διάβασμα θα την αναλάβουν μόνα τους και θα είναι πολύ ισχυρή.

Τέλος, ένα δίλημμα για γερά στομάχια. Ιλιάδα ή Οδύσσεια;

Ιλιάδα πάντα… Γιατί είναι το ανθρώπινο σύμπαν…

Ευχαριστώ πολύ για την όμορφη συζήτηση…

Ευγνώμων… ευχαριστώ πολύ κι εγώ…

Ευχαριστούμε θερμά τον κ. Μουστάκα και του ευχόμαστε καλή συνέχεια και καλή επιτυχία στα νέα του βιβλία!

Φίλες και φίλοι, μείνετε συντονισμένοι στην Κοιλάδα της Γνώσης για περισσότερες συνεντεύξεις και άρθρα για βιβλία…

  • Ακολουθήστε μας στο Facebook εδώ
  • Γραφτείτε στην ομάδα μας Φίλοι Ιστορικού Μυθιστορήματος στο Facebook εδώ

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται.